અગર તુમ ન હોતે ! (૨)

પૈસાની વાત કરીએ તો  બી. આર. ચોપરાનું ‘ઇત્તફાક’ દોઢ-બે મહિનામાં જ પૂરું થયું હતું. એ ભૂમિકા માટે રાજેશ ખન્નાને એવોર્ડ-ક્રેડિટ જરૂર મળ્યાં, પરંતુ કેશ? , માસિક બે હજાર રૂપિયાના (કે ક્યાંક કહેવાયું છે એવા મહિને ઇવન પાંચ હજારના!) પગારમાં કેટલાક રૂપિયા મળ્યા હોય? જો કે રાજેશને માટે પૈસા કરતાં ઇન્ડસ્ટ્રીમાં પગ જમાવવો વધારે જરૂરી હતો. એક વેપારીના દીકરા તરીકે કદાચ તેમણે એવાં માસિક બે-પાંચ હજાર રૂપિયા આપતાં એ બધાં ચિત્રોને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ગણ્યાં હશે. કેમ કે એ ૧૬ પ્રોયુસર્સ આપણા ટોપ મોસ્ટ સર્જકો હતા. અગાઉ એ બધાની ફિલ્મો હીટ અને સુપર હીટ થયેલી હતી. તેથી ‘યુનાઇટેડ પ્રોડ્યુસર્સ’ના એક્ટર તરીકે ઇન્ડસ્ટ્રીના ખેરખાંઓનો સપોર્ટ અને ‘ફિલ્મફેર’ તથા ‘માધુરી’ જેવાં દેશનાં ઇંગ્લીશ અને હિન્દી ભાષાનાં બબ્બે મુખ્ય ફિલ્મ મેગેઝીન્સનો પ્રચારમાં સહારો મળ્યો. 

વળી એ બન્નેને ન્યાયી ઠેરવે એવાં શરૂઆતમાં ગણાવ્યાં એવાં એકસામટાં એટલાં બધાં ચિત્રો સુપરહિટ થયાં કે દેશ આખેઆખો આ સુપરસ્ટાર રાજેશ ખન્ના પાછળ ઘેલો થયો. જેની શરૂઆતમાં ‘ગુરખા’ કહીને ગમ્મત કરાતી હતી એ જ હવે ‘ખન્ના સાબ’ કે ‘કાકાજી’ હતા! બધા પડછંદ એક્ટરોની દુનિયામાં આ ‘બોય નેક્સ્ટ ડોર’ (પાડોશીનો છોકરો) સફળતાની રીતે કદાવર થતો ગયો.

એકાદ સુપરહિટ ફિલ્મ આપતાં જ સાતમા આસમાને ઉડવા લાગતા કળાકારોની દુનિયામાં સુપરહિટ પાછળ સુપરહિટ ફિલ્મો આપતા રાજેશ ખન્નાનું વર્તન ના બદલાયું હોત તો જ નવાઇ લાગત! એ સમયની રાજેશ ખન્નાની દેશવ્યાપી ઘેલછાનો ખ્યાલ લાવવા માટે તે દિવસોમાં પાછા જવું પડે. તેમને ત્યાં રૂપિયાની બેગ ભરીને નિર્માતાઓ સવારના પહોરમાં પહોંચી જતા. ‘હાથી મેરે સાથી’ના પ્રોડ્યુસરે એક પણ સીન શુટ કર્યા વગર કાકાજીને સાઇન કરવાના દિવસે મદ્રાસથી આવીને સાત આંકડાની એક મોટી રકમ ચૂકવી હોવાના અહેવાલ તે દિવસોમાં આવ્યા જ હતા. એ ‘હાથી મેરે સાથી’ની સ્ક્રીપ્ટને મઠારવાનું કામ તે વખતના નવા લેખકો સલીમ - જાવેદને ખન્નાએ કામ સોંપ્યું.

સલીમ જાવેદે ‘હાથી મેરે સાથી’ પર અદભૂત કામ કર્યું અને એ એવી હિટ ફિલ્મ સાબિત થઇ કે એક રેકોર્ડ થઇ ગયો. સલીમ જાવેદે તે પછી ‘ભોલાભાલા’ની પણ સ્ક્રીપ્ટ કરી આપી. પરંતુ, સ્ક્રીપ્ટમાં થતી દખલથી અકળાઈ ઉઠેલા સલીમ-જાવેદે એ વિવાદ પછી ‘ભોલાભાલા’ના લેખકની ક્રેડિટમાંથી પોતાનું નામ કાઢી નંખાવ્યું. પછી એ પિક્ચર ઠેઠ ૧૯૭૮માં આવ્યું અને ફ્લોપ પણ ગયું! પણ એ તબક્કે ‘કોણે કોની કરિઅર બનાવી?’ એવી કોઇ ટસલ કદાચ થઇ હોય. કેમ કે વાત એટલેથી  પતી નહીં. સલીમ-જાવેદે રાજેશ ખન્નાના વિકલ્પની શોધ કરવા માંડી. તેમણે ‘બોમ્બે ટુ ગોવા’ના એક ફાઇટસીનમાં અમિતાભ જે રીતે ચ્યુઇંગમ ચાવતાં ચાવતાં લડે છે એ સ્ટાઇલ જોઈને પસંદગીનો કળશ તેના પર ઢોળ્યો. તેને પગલે અમિતાભની ગાડી ફ્લોપ ફિલ્મોના રસ્તેથી સુપરહિટ ચિત્રોના રોડ પર સડસડાટ દોડવા લાગી; એ હિન્દી ફિલ્મઉદ્યોગના ઇતિહાસની વધુ જાણીતી અને નજીકના ભૂતકાળની હકીકત છે.

બાકી કેટલા લોકોને ખબર હશે કે ‘દીવાર’ ફિલ્મ માટે યશ ચોપરાએ રાજેશ ખન્નાને સાઇન કર્યો હતો. પરંતુ સલીમ-જાવેદે પ્રતિષ્ઠાનો પ્રશ્ન બનાવ્યો કે જો ‘વિજય’ની ભૂમિકા રાજેશ ખન્ના કરવાના હોય તો તે સ્ક્રીપ્ટ યશજીને નહિ મળી શકે. છેવટે લેખકોની જીદ સામે નિર્માતા-દિગ્દર્શકને ઝૂકવું પડ્યું અને અમિતાભ બચ્ચન ‘દીવાર’માં વિજય બન્યા.  એ જ રીતે ‘રોટી’ના સર્જન દરમિયાન રાજેશ ખન્ના અને ડિમ્પલ કાપડિયાનાં લગ્ન થયાં. ત્યાર પછી મનમોહન દેસાઈએ તેમનાં ચિત્રોમાં નવા સુપરસ્ટાર અમિતાભ બચ્ચનને લેવાનું પસંદ કર્યું અને ‘અમર અકબર એન્થની’ જેવી સુપરહિટ ફિલ્મ મળી. અમિતાભ બચ્ચનને શીખવાનું હતું અને એ બરાબર શીખ્યા. જેમ કે શૂટિંગ માટે સેટ પર સમયસર હાજર રહેવું (પ્રાણ એ દિવસોમાં કહેતા કે સવારે આઠ વાગ્યે અમિતાભ એટલો નિયમિત રીતે મારા ઘર પાસેથી સ્ટુડિયો જવા નીકળતો હોય છે કે હું મારી ઘડિયાળનો ટાઇમ મેળવી શકું).

સમય પાલન માટે આગ્રહ રાખતા પ્રોડ્યુસર્સ માટેની રાજેશ ખન્નાની એક ફેમસ લાઇન હતી અને એ ડાયલોગ જ કદાચ તેમની ઘટતી ગયેલી વ્ય્સ્તતાના મૂળમાં હતો. એ કહેતા કે ‘હું કલાકાર છું.... ક્લાર્ક નથી!’ પરિણામ એ આવ્યું કે મોટા મોટા દિગ્દર્શકોએ રાજેશ ખન્નાને છોડીને અમિતાભ બચ્ચનને લેવા માંડ્યા હતા. પછી એ ‘દાગ’વાળા યશ ચોપરા (‘દીવાર’, ‘ત્રિશૂલ’, ‘કભી કભી’) હોય કે ‘રોટી’વાળા મનમોહન દેસાઈ (‘અમર અકબર એન્થોની’, ‘પરવરિશ’)માં ક્લાર્ક જેવા નિયમિત અમિતાભને લીધા અને જે થયું તે ઇતિહાસ છે. રાજેશ ખન્નાએ 1976માં ‘જંગબાઝ’, ‘જિની ઔર જોની’, ‘મહાચોર’ અને 1977માં ‘ટિન્કુ’, ‘ચલતા પુર્જા,’ ‘કર્મ’ અને ‘છૈલાબાબુ’ જેવાં નિષ્ફળ ચિત્રો આપ્યાં. 1978માં ‘પ્રેમબંધન’ અને ‘ભોલાભાલા’ બે જ ફિલ્મો આવી. તો 1979માં ‘ચક્રવ્યૂહ’, ‘જનતા હવાલદાર’ તથા ‘અમરદીપ’ એમ આંગળીના વેઢે ગણાય એટલી જ ફિલ્મો આવી. 1980માં ‘રેડ રોઝ’ અને ‘થોડી સી બેવફાઈ’ એ બધી ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર પિટાઈ.

હવે રાજેશ ખન્ના પેલો પારસમણિ નહોતો રહ્યા, જેના સ્પર્શથી ફિલ્મો હિટ થતી. એટલે જ્યારે 1983માં ‘અવતાર’ સફળ થઈ ત્યારે વળી સુપરસ્ટાર જીવંત થયાની ચર્ચા શરૂ થઈ હતી. પરંતુ, જૂના દિવસો પાછા ન આવ્યા તે ન જ આવ્યા. પત્ની ડિમ્પલ સાથેનો અણબનાવ, દીકરીઓ ટ્વિન્કલ અને રિન્કુને લઈને ડિમ્પલે કરેલો ગૃહત્યાગ વગેરે કારણે મિડિયામાં રાજેશ ખન્નાની અંગત ઇમેજનું પણ સતત ધોવાણ થતું રહ્યું મિત્રો ભાગવા માંડ્યા, બલકે તેના જીવનમાં તે સમયે આવેલી ગર્લફ્રેન્ડ ટીના મુનીમે રાજેશની આસપાસ સતત રહેતા દોસ્તારોની ભીડને વિદાય કરી દીધી.  પણ એ બધું ‘જબ ચુડિયા ચુગ ગઇ ખેત’ જેવું હતું. ગાડી તો ક્યારનીય ઉપડી ચૂકી હતી!

હવે તો  હૃષીકેશ મુખરજી જેવા સાલસ સર્જક પણ અકળાઇ ઉઠ્યા. તેમણે જ રાજેશ ખન્નાને લઇને ‘આનંદ’, ‘નમકહરામ’ અને ‘બાવર્ચી’ જેવી ફિલ્મો કરી હતી. તેમની ફિલ્મ ‘નૌકરી’ દરમિયાન સેટ પર સતત મોડા આવતા રાજેશ ખન્નાથી હ્ર્ષિદા એટલા બધા હેરાન થયા કે એક દિવસ તેમણે ખન્નાને પૂછ્યું, “તેં સૂરજને ઉગતો છેલ્લે ક્યારે જોયો હતો?  આજનું શૂટિંગ કેન્સલ, આવતી કાલે સૂર્યોદયનાં દર્શન કર અને પછી આવ!”  સૂર્યોદય જોવાની સલાહ હૃષીદાએ જ્યારે આપી, ત્યારે ખન્નાનો સૂરજ અસ્તાચળ તરફ જવો શરૂ થઈ ચૂક્યો હતો.

સમય કેવો બદલાઈ ચૂક્યો હતો? ‘આનંદ’ની વાર્તા સાંભળ્યા પછી એ ફિલ્મ માટે પોતાને સમય ફાળવવા સદા આતુર રાજેશ ખન્નાથી હૃષીદા ભાગતા હતા. રાજેશને જુએ અને તેઓ કહેતા, “ભાગો કાકા આ રહા હૈ, અભી ડેટ દે દેગા”  આજે તેઓ જ સૂર્યોદય જોવાની સલાહ આપતા હતા. સ્કૂલમાં સાઇકલ અને કોલેજમાં સ્કૂટરની સગવડની જેમ ફિલ્મઇન્ડસ્ટ્રીમા રાજેશ ખન્નાનું આગમન ઇમ્પાલા કાર સાથે થયું હોવાથી તેમનામાં ગુરૂર સ્વભાવિક જ હતો (પહેલી ફિલ્મ ‘રાઝ’ના પ્રીમિયરમાં પિતા પાસે હકપૂર્વક ગાડી માગી અને મળી ઇમ્પાલા કાર). શબાના કાયમ કહેતાં કે રાજેશ ખન્નામાં ઘમંડ દેખાડા માટેનો ઉભો કરેલો નહતો. એ  સ્વાભાવિક હતો.

પણ એવા ઘમંડ સફળતા ચાલે ત્યાં સુધી સહન થાય. જ્યાં ફિલ્મો નિષ્ફળ જવા માંડી ત્યાં એ જ એરોગન્સ મશીનગન બનીને સામે આવી. 1975માં આવી સલીમ જાવેદની ‘દીવાર’, એ પહેલાં ‘ઝંઝીર’ અને પછીની ‘શોલે’ના પગલે અમિતાભ બચ્ચનનો નવા સુપરસ્ટાર તરીકે જન્મ કરવામાં એ લેખકબેલડી સફળ રહી. રાજેશ ખન્ના પાસેથી અમિતાભ બચ્ચનને સુપરસ્ટારપદ મળ્યા પછી તેમણે શું ન કરવું એ બચ્ચન (અને ભવિષ્યના તમામ સ્ટાર્સ પણ) કદાચ વધારે શીખ્યા! એ રીતે ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીની શિસ્ત માટે રાજેશ ખન્નાનો કરિઅર ગ્રાફ જવાબદાર કહી શકાય.

ફિલ્મો ઉપરાંત રાજકારણમાં પણ એ ગયા. લાલ કૃષ્ણ અડવાની સામે ચૂંટણી લડ્યા, જેમા નજીવા મતોથી તેમની હાર થઈ. રાજેશ ખન્નાનો ગર્વ જોકે એ પરાજયથી પણ ઓછો નહોતો થયો. એ શિકસ્તમાંથી પણ તેમણે પોતાના ગૌરવનો મુદ્દો શોધી કાઢ્યો. હાર્યા પછી એક ઇન્ટર્વ્યુમાં કહ્યું, ચૂંટણી પરિણામના સમાચારનું હેડિંગ ‘અડવાનીની જીત’ એમ નહિ, પણ ‘રાજેશ ખન્નાનો પરાજય’ એમ હતું. પછી દિલ્હીથી જ કાકા પાર્લમેન્ટમાં ગયા એ રાજકારણની જાણીતી ઘટનાઓ કહી શકાય. ફિલ્મોના સુપરસ્ટાર ટીવીમાં આવ્યા અને ત્યાં પણ કમનસીબી કેવી કે સરખામણી અમિતાભની જ સફળતા સાથે થઇ! ટેલીવિઝન પર પણ ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ જેવો કોઈ ચમત્કાર ન થયો.

ભલે આજે ખન્ના નથી રહ્યા, પણ આપણે માટે તો  કેટલાં બધાં  પાત્રોની યાદોનો સહારો મૂકીને એ ગયા  છે! ‘બહારો કે સપને’માં બેરોજગાર યુવાનની ભૂમિકામાં ચહેરા પર નિરાશા વ્યક્ત કરતા નવોદિત રાજેશ ખન્ના, ‘પ્રેમનગર’માં ધનિક શરાબી તરીકે પણ એટલા જ શોભી ઉઠતા. ‘કટી પતંગ’માં વિધવા સ્ત્રીના પ્રેમમાં પડતો યુવાન, ‘અવતાર’માં અહેસાનફરામોશ સંતાનો સામે ઝનૂનથી જંગે ચઢતા પ્રૌઢ, ‘દાગ’માં બે સ્ત્રીઓ વચ્ચે પ્રણયના ત્રિકોણના ત્રીજા ખૂણા સમા પ્રેમી, ‘નમકહરામ’માં મિત્ર મિલમાલિક સામે જ લડત કરતા યુનિયન લીડર, ‘ઇત્તફાક’માં ખૂનના રહસ્યના જાળામાં ગૂંચવાયેલો યુવાન, રાજેશ ખન્નાએ આવા જુદા જુદા અનેક રોલમાં સિનેમાના રૂપેરી પડદે માનવીય સંવેદનાઓની અભિવ્યક્તિ સુપેરે અને સતત કરી બતાવી હતી. એ તમામ થકી તે સદાય આપણા સ્મૃતિ પટમાં બિરાજમાન રહેશે જ. ‘આનંદ’ ફિલ્મના અંતે ગુલઝારે લખેલા શબ્દો યાદ કરીને આપણે પણ કહીએ કે “આનંદ મરા નહીં.... આનંદ મરતે નહીં!”   

રાજેશ ખન્ના: અગર તુમ ન હોતે....!

ઋણ સ્વીકાર: આ લેખ  ‘અગર તુમ ન હોતે’  દસ વરસ જૂનો છે. મુંબઇના ‘મિડ ડે’ (ગુજરાતી)ની સેટરડે સ્પેશ્યલ પૂર્તિ માટે ૨૦૦૨ના ડીસેમ્બરની ૨૮મી તારીખના અંક માટે મારી પાસે ખાસ  લખાવ્યો હતો. કેમ કે  તે દિવસે ‘કાકા’૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કરી રહ્યા હતા. અગાઉ એક સામયિક સાથેની વાતચીતમાં રાજેશ ખન્નાએ પહેલો પુરૂષ એક વચનમાં કહેલી પોતાના જીવનની  વાતો પર  મોટેભાગે આધારિત  એવા આ લેખની સ્કેન કોપી  પણ અન્ય  સ્કેન-સાહિત્યની સાથે હું અહીં કેનેડા  લાવ્યો છું.  આ લાંબો લેખ ‘ગુજરાત ટાઇમ્સ’ના  સંપાદક અને  મિત્ર રમેશ તન્નાની ટીમે  તાત્કાલિક રાતોરાત કરીને કેનેડા મોકલ્યો હોઇ તેને  મઠારીને તૈયાર  કરવાની  પ્રક્રિયા ખાસી  સહેલી થઇ શકી છે. તેથી  ‘ખન્ના’ માટેનું  આ લેખનું  ટાઇટલ ‘તન્ના’ને કહેવાનું છે, “અગર તુમ ન હોતે”!! 

“ફિલ્મોની દુનિયામાં તમારું કોઈ ભવિષ્ય નથી, હા લોખંડના ધંધામાં પડશો તો જ‚રૂર ધન અને નામ બન્ને કમાશો.”

આ શબ્દો જતીન ખન્ના નામના નાટકપ્રેમી એક્ટરને એક જ્યોતિષીએ કહેલા. કુંડળી બતાવવાનું કારણ એ હતું કે ભૂલાભાઈ દેસાઈ મેમોરિયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં પોતાની કોલેજના નાટકનું રિહર્સલ કરતા એ જુવાનિયાની એક્ટિંગ જોઈને ત્યાં હાજર ગીતા બાલીએ પોતાની એક પંજાબી ફિલ્મમાં તેને હીરો તરીકે લેવાની દરખાસ્ત કરી હતી.

ગીતાજી એટલે શમ્મી કપૂર જેવા એ સમયના સર્વાધિક લોકપ્રિય સ્ટારનાં પત્ની અને એક બેમિસાલ અભિનેત્રી. તેઓ ઓફર કરે ત્યારે એ ગંભીર જ કહેવાય અને કરીઅરનો મોટો નિર્ણય કરતાં પહેલાં હાથ કે કુંડળી બતાવી દેવાથી પોતાના નિર્ણયને જ્યોતિષનો સહારો મળે એવું ઘણા લોકો માનતા હોય છે. પરંતુ, અહીં તો ઉંધું બન્યું. મહારાજે એક્ટિંગમાં નહિ, સ્ટીલના બિઝનેસમાં પડવાનું કહ્યું. 

જતીન કુંડળી અને હસ્તરેખાની વિદ્યાની સલાહ અવગણીને અભિનયમાં જ ગયો અને બન્યો રાજેશ ખન્ના. હિન્દી ફિલ્મોનો સાચા અર્થનો પ્રથમ સુપરસ્ટાર (અને બોક્સ ઓફિસ આજકાલ જે રીતે વર્તી રહી છે એ જોતાં છેલ્લો સુપરસ્ટાર પણ એ જ રહેશે). યાદ તો કરો 1969, 70 અને 71નાં ત્રણ જ વરસમાં રાજેશ ખન્નાએ કઈ કઈ ફિલ્મો આપી હતી? ‘આરાધના’, ‘દો રાસ્તે’, ‘ઇત્તફાક’, ‘ખામોશી’, ‘સફર’, ‘સચ્ચા-જુઠા’, ‘ધ ટ્રેન’, ‘આન મિલો સજના’, ‘આનંદ’, ‘કટી પતંગ’, ‘હાથી મેરે સાથી’, ‘મર્યાદા’, ‘અમર પ્રેમ’ અને ‘દુશ્મન’!

બાપ રે, જાણે એક વાવાઝોડું આવ્યું. ત્યારે મુંબઈમાં કોઈ પણ સમયે તેની ત્રણ-ચાર સુપરહિટ ફિલ્મો તો ચાલતી જ હોય. ‘આરાધના’માં ઇન્ટરવલ પછી પુત્રની ભૂમિકામાં અલગ દેખાવા માટે સામાન્ય રીતે પુરુષોમાં પાડવામાં આવતી ડાબા ખૂણાની પાંથીને બદલે રાજેશ ખન્નાએ જમણી બાજુની પાંથી પાડી અને એ ફેશન બની ગઈ. સાધનાના કપાળ ઢાંકતા વાળ અને દેવ આનંદના ગુચ્છા પછીની આ સૌથી અનુકરણીય ફેશન હતી (જેને આ લખનાર જેવા કેટલાય લોકોએ આજીવન પકડી રાખી).

‘અંદાઝ’ના શુટીંગ વખતે આંખ આવવાનો રોગ મુંબઈમાં મોટા પાયે ફેલાયો હતો. એ કંજક્ટિવાઇટિસને લીધે રાજેશ ખન્નાએ ફિલ્મમાં મોટી સાઇઝનાં ગોગલ્સ પહેર્યાં. માત્ર એક ગીત ગાવા તે મહેમાન કલાકાર તરીકે ‘અંદાઝ’માં આવ્યો અને એ ગીત ‘ઝિંદગી ઇક સફર હૈ સુહાના’ તથા પેલાં ગોગલ્સ બન્ને યુવા પેઢીમાં ફેશનનું નવું સ્ટેટમેન્ટ બની ગયાં (‘અંદાઝ’માં હીરો શમ્મી કપૂર હતા, પણ પછી પોસ્ટરોમાં નાકની દાંડી પર ટેકવેલાં ગોગલ્સવાળો રાજેશ ખન્ના જ ભીંતો પર ચમકતો જોવા મળતો).

સ્ટીલના બિઝનેસને બદલે એક્ટિંગના વ્યવસાયમાં જ આવવાના પોતાના નિર્ણયને તેણે સાચો સાબિત કરી બતાવ્યો, પણ ખરેખર જો જતીન ધંધામાં ગયો હોત તો તેના શ્રીમંત પિતાને વધારે ગમ્યું હોત. રેલવેના કોન્ટ્રેક્ટર એવા ચુનીલાલ ખન્નાનો આ પુત્ર 1942ની 29મી ડિસેમ્બરે જન્મ્યો ત્યારે મા-બાપની 18 વરસની આતુરતા પછી જન્મેલો દીકરો હોવાથી નકરાં લાડકોડમાં ઉછર્યો. તેથી તેની હઠ પિતાજીએ માની. બાકી તેને ધંધામાં જ પલોટવાનો હતો. ત્રણ-ત્રણ દીકરીઓ પછી લાંબા ઇન્તેજાર પછી આવેલા આ પુત્રની બાબરી લેવાની (મુંડનની) રસમ પણ મોડી કરવામાં આવી હતી. તેથી નાનપણમાં રાજેશ ખન્નાને છોકરીઓની માફક બે ચોટલા વાળવામાં આવતા.

બાળક જતીનને બાધા-આખડીને કારણે અમુક સમય સુધી,સીવેલાં કપડાં પણ પહેરાવવામાં આવતાં નહતાં. પંજાબના અમૃતસરમાં જન્મેલા બાળક જતીનનું મૂળ નામ જીતેન્દ્ર પાડવામાં અવ્યું હતું. તે પણ કરાંચી પાસેના એક ગામે, જ્યાં ખન્નાપરિવારના કુળદેવતાનું સ્થાનક છે (એ રીતે જુઓ તો અડધી ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીનાં મૂળિયાં પાકિસ્તાનમાં હશે). જીતેન્દ્ર નામ પાડ્યા છતાં ઘરમાં એ સૌથી નાનો લાડકો દીકરો હોઇ બધા તેને પંજાબી પ્રથા પ્રમાણે ‘કાકા’ કહેતા. જ્યારે મોટા ભાગના લોકો જીતેન્દ્રને બદલે પંજાબી છટાથી જતીન્દ કહેતા. ત્યાંથી આવ્યું સ્કૂલનું નામ જતીન ખન્ના.

ખન્નાકુટુંબમાં રીતરિવાજ, ધર્મપાઠ વગેરેનું એટલું બધું મહત્ત્વ કે જતીનના જન્મના વરસે બાર મહિનામાં બાર વખત ચંડીપાઠ કરવામાં આવ્યા હતા. એક રાજકુમારને શોભે એવાં સિલ્કનાં કપડાં તેને કાયમ પહેરાવવામાં આવતાં અને વાર્તાઓમાં આવે છે એમ કુંવર પાણી માગે ત્યાં દૂધ હાજર કરી દેવાતું, જોકે પ્રિન્સને એ ભાવતું નહિ.  ઇન ફેક્ટ, દૂધની ભારે સૂગ હતી. બાળક જતીનને દૂધ બિલકુલ ન ભાવે. માતા લીલાવતી બે હાથ-પગ વચ્ચે દબાવી એક હાથે નાક દબાવીને દૂધ પીવડાવી જ દે. પોતાનો વહાલસોયો દૂધથી આટલો ભડકે છે શાથી? એ જાણવા ચાઈજી (અર્થાત્ માતાજી)એ એક પંડિતને પૂછ્યું અને પંડિતે ઇલાજ બતાવ્યો: જો રોજ કાળા કૂતરાને એક ગ્લાસ દૂધ પિવડાવશો તો બાળક પણ પીશે. તેથી રોજ જતીનભાઈનો દૂધ પીવાનો ટાઇમ થાય એટલે એક નોકરને સ્પેશિયલ ડ્યુટી: કાળિયા કૂતરાને ગમે ત્યાંથી ગોતી લાવવો.

જતીન ઉનાળાના એક વેકેશનમાં દિલ્હી ગયો અને સાઇકલ ચલાવતાં શીખી લીધું. નેચરલી, મુંબઈ પરત આવીને સાઇકલ માટે માગણી મૂકી. શ‚રૂઆતમાં પિતાએ ઇનકાર કર્યો (મુંબઈ જેવા શહેરમાં સાઇકલ? કભ્ભી નહિ!). છેવટે બાળહઠનો વિજય થયો અને સાઇકલ લાવવામાં આવી.  પણ સોંપતાં પહેલાં બે શરતો કબૂલાવવામાં આવી. એક તો સાઇકલ ફેરવવાની કમ્પાઉન્ડમાં જ. બહાર રોડ પર જવાનું નહીં. બીજું એ કે અંધારામાં ચલાવવાની નહીં. પણ એવી શરતોનું પાલન કેટલા દિવસ થાય? એક દિવસ ‘સાહસિક’ રોડ પર નીકળી પડ્યો.

કલાક બે કલાક થયા. સાંજ પડી.  અંધારું થયું.  પણ સાઇકલસવારનો ક્યાંય પત્તો નહિ.  નોકરો દોડાદોડ કરે. પિતાજી રઘવાયા. માતા રડે. આખું ઘર તળે ઉપર.  પણ ક્યાંય જતીનકુમાર દેખાય જ નહિ. છેવટે રાત્રે આઠ વાગ્યે સાઇકલિસ્ટ આવી પહોંચ્યો. પોતાના જિગરના ટુકડાને સાજોસમો જોતાં જ માતા લીલાવતીએ છુટ્ટા મોંએ રડીને તેને ભેટવા હાથ પહોળા કર્યા. દોડતો બાળક માતાના આંચલમાં આશ્રય લે એ પહેલાં પિતાજીએ ઝડપી લીધો અને પછી જે ધોલાઈ કરી!

રાજેશ ખન્નાના  પિતા ચુનીબાબુ દસ વરસની ઉંમરે માતાપિતાની છત્રછાયા ગુમાવી દીધા પછી, આપબળે આગળ આવેલા માણસ હતા. કુટુંબીજનોના બોલને કારણે પત્નીને લઈને જ્યારે એ ગુસ્સામાં વતન છોડીને મુંબઈ આવ્યા ત્યારે રહેવાનું છાપરું પણ નહતું. પિયરમાં અત્યંત ધનિક પરિવાર હોવાથી લીલાવતીએ પતિના એ સ્વમાનભર્યા પણ આકરા નિર્ણયને કારણે જીવનામાં કદી નહિ વેઠેલી તકલીફો વેઠવી પડી. મુંબઇના ઠાકુરદ્વારમાં શરૂઆતમાં ભાડે રહેતી વખતે સંઘર્ષના એ દિવસોમાં ચુનીલાલ અને લીલાવતીએ પોતે ભૂખ્યા રહીને પણ પોતાના વહાલસોયા દીકરાને કોળિયા ખવડાવ્યા હતા. આવો મોંઘો રતન જેવો લાડકો દીકરો સાઇકલ ચલાવવા જાય અને જડે નહિ તો કયા પિતાને અકળાટ ના થાય? (ખવડાવવાનો સોનાનો કોળિયો, પણ શિસ્ત તો જોઈએને?)

જ્યારે જતીન ખન્ના કોલેજમાં આવ્યો ત્યારે તો પરિવાર પૈસે ટકે વધારે સુખી થયું હતું. તેથી તેની પોકેટમનીની રકમ પાંચસો ‚રૂપિયાથી વધારીને એક હજાર રૂ‚પિયા કરી દેવામાં આવી, એ રકમ તે દિવસોમાં કેટલી મોટી કહેવાય એનો અંદાજ એક જ વાત પરથી આવી શકશે કે એ દિવસોમાં બાલ્કનીની ટિકિટ ત્રણ ‚રૂપિયામાં મળતી હતી. નો ડાઉટ, જતીન ખન્ના કોલેજના તેના ગ્રુપનો સૌથી ધનાઢ્ય વિદ્યાર્થી હતો. કોલેજ તરફથી થતાં નાટકોનાં રિહર્સલમાં ખૂણામાં ઉભા રહીને જોયા કરતા આ પૈસાપાત્ર કોલેજિયનને નાનું-મોટુ કામ આપવાથી ગ્રુપનાં ચા-નાસ્તાની ચિંતા મટી જતી. એટલે  એક નાટકમાં જતીનને પોલીસનો રોલ મળ્યો. તેણે એક જ વાક્ય બોલવાનું હતું  ‘ખબરદાર, નંબરદાર ભાગનેકી કોશીશ કી હૈ તો....’ છતાં જતીન ભારે નર્વસ હતો. શોના દિવસે તેણે ડાયલોગ કહ્યો, ‘નંબરદાર, ખબરદાર ભાગને કી કોશીશ કી તો’. વાક્યની ઉલટા સુલટી  થઇ ગઇ હતી. ડિરેક્ટર વી. કે. શર્માજીનો પિત્તો ગયો. પણ નાટક પૂરું થતા સુધીમાં તો ભવિષ્યના આ સુપરસ્ટારે ઓડિટોરિયમ છોડી ઘરની વાટ પકડી લીધી હતી.

એ દિવસોમાં નાટકોની દુનિયામાં કાદર ખાન, સાગર સરહદી, અને વી. કે. શર્મા જેવાં મોટાં નામોની બોલબાલા હતી. એવું એક નામ બી.એસ. થાપરનું પણ હતું. એક સાંજે સંઘર્ષ કરતા કળાકારોના અડ્ડા જેવી ગેલોર્ડ હોટેલમાં થાપરસાહેબે જતીન ખન્નાને પોતાના નવા નાટકમાં હીરોની ભૂમિકા આપવાની દરખાસ્ત કરી. એટલું જ નહિ, પણ હિરોઇન સાથે એ જ સાંજે ઓળખાણ પણ કરાવી.

એ હિરોઇન એટલે રાજેશ ખન્નાની જિંદગીનું એક યાદગાર પ્રકરણ અંજુ મહેન્દ્રુ. અંજુએ રાજેશ ખન્નાને પોલીશ કરીને સાચા અર્થમાં ‘હીરો’ બનાવ્યો. આઇએનટી અને ઇપ્ટા જેવી નાટ્યસંસ્થાઓમાં કામ કરતા એક્ટરો માટે ફિલ્મોનું આકર્ષણ પણ એટલું જ રહેતું. ત્યારે પૂના ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ જેવી તાલીમ આપનાર સંસ્થા જાણીતી નહતી. તે દિવસોમાં ‘યુનાઇટેડ ફિલ્મ પ્રોડ્યુસર્સ’ નામની સોળ નિર્માતાઓ દ્વારા ઉભી કરવામાં આવેલી સંસ્થા અને ‘ફિલ્મફેર’ મેગેઝિન મળીને નવા ચહેરાઓ શોધતા. ધર્મેન્દ્ર એ ટેલન્ટ કોન્ટેસ્ટમાં પસંદગી પામીને આવેલા એક્ટર હતા. તે દાખલો જોઈને એ ટેલન્ટમાં ભાગ લેવાનું અને પસંદગી પામવાનું એક મહત્વ હતું. આ બાજુ પિતાજીએ પણ એક્ટિંગ અથવા પોતાનો ફેમિલી બિઝનેસ બેમાંથી એકની પસંદગી કરી લેવા પાંચ વરસનો સમય બાંધી આપ્યો હતો. (પાંચ વરસમાં તું એક્ટર ન બની શકે તો મારી સાથે ધંધામાં લાગી જવું પડશે)

એટલે જ્યારે ‘ફિલ્મફેર’ની ટેલન્ટ કોન્ટેસ્ટની જાહેરાત આવી ત્યારે અરજી કરનારા સેંકડો ઉમેદવારોમાં એક જતીન ખન્ના પણ હતો અને સૌના (ખાસ કરીને તેના પપ્પાના) આશ્ચર્ય વચ્ચે એ પસંદ પણ થઈ ગયો. યુનાઇટેડ પ્રોડ્યુસર્સમાંના એક જી. પી. સિપ્પીએ ‘રાઝ’ ફિલ્મ માટે માસિક બે હજાર રૂ‚પિયાના પગારથી તેને સાઇન કર્યો. સવાલ આવ્યો નામનો, કેમ કે જતીનનું મૂળ નામ જિતેન્દ્ર હતું અને એ નામનો એક નવો એક્ટર ઓલરેડી આવી ચૂક્યો હતો. વળી તેમને સૌને ‘જતીન’ બહુ વજનદાર નામ લાગતું નહોતું. (મને તો ભારે લાગે છે.... મારા સાળાનું નામ જ જતિન છે અને પેલી કહેવત તો ખબર છેને? “એક તરફ જોરૂ કા ભાઇ, દુસરી તરફ સારી ખુદાઇ”!)

તેથી મામાજીએ નામ સૂચવ્યું ‘રાજેશ ખન્ના’ અને એક સ્ટારનો જન્મ થયો. અહીં એક બીજી રસપ્રદ વાત પણ  કરી લઇએ. યુનાઇટેડ પ્રોડ્યુસર્સની એ સ્પર્ધામાં રાજેશ ખન્ના સાથે એક અન્ય કલાકાર પણ સિલેક્ટ થયો હતો. એની હાઇટ સરસ હતી. ગોરો ચિટ્ટો અને હીરોની પરંપરાગત ઇમેજમાં ફીટ થાય એવો. સામે પક્ષે આપણા ખન્નાની શારીરિક ઊંચાઇ ઓછી અને આંખો પણ ઝીણી. (શરૂઆતમાં લોકો રાજેશ ખન્નાને કાંઇ અમસ્તા ‘ગુરખા’ નહતા કહેતા!) મોં પર ખીલની ફોલ્લીઓ. ટૂંકમાં તે દિવસોના સફળ હીરો એવા  રાજેન્દ્ર કુમાર, રાજકુમાર, શમ્મી કપૂર, દિલીપ કુમાર, રાજકપૂર, દેવ આનંદ કે સુનિલદત્ત જેવી પડછંદ કે ગોરી પર્સનાલિટી નહીં. એક સાવ સાદા ‘બોય નેક્સ્ટ ડોર’ જેવા જતિન ખન્ના!

તેથી સિપ્પી કેમ્પમાં પહેલાં એમ નક્કી થયું કે પેલો ગોરો ઊંચો છોકરો હીરો બનશે અને જતિનભાઇ વિલન. પરંતુ, થોડાં રિહર્સલ પછી ખન્નાની એક્ટીંગ વધારે પાવરફુલ લાગી અને દિગ્દર્શક આપણા ગુજરાતી રવીન્દ્ર દવે તથા નિર્માતા જી.પી.સિપ્પીએ રોલ રિવર્સ કરી દીધા. આ વાત વરસો પહેલાં વાંચેલી છે અને તેની ખાત્રી અધિકૃત રીતે થવાની બાકી છે. પરંતુ, એ હકીકત છે કે છ ફુટીયા પડછંદ વ્યક્તિઓ જ કે ગોરા અને નીલી આંખોવાળા જ હીરો બની શકે એ માન્યતામાંથી ફિલ્મ ઉદ્યોગને બહાર લાવવામાં રાજેશ ખન્નાનું સુપર સ્ટારપણું જ મુખ્યત્વે જવાબદાર છે. જો ‘કાકા’ એ શરૂઆત ના કરી હોત તો પ્રમાણમાં ઓછી હાઇટવાળા આજના ત્રણેય ખાન શાહરૂખ, સલમાન અને આમિર કે શાહીદ જેવા ‘કપુર’  માટે કદાચ રસ્તો એટલો આસાન ન હોત!

રાજેશ ખન્નાનો ‘યુનાઇટેડ પ્રોડ્યુસર્સ’  સાથેનો કરાર ભારે હતો. તેમના સિવાયના બહારના નિર્માતાની ફિલ્મમાં જો એક્ટર કામ કરે તો પચાસ ટકા રકમ યુનાઇટેડ પ્રોડ્યુસર્સને આપી દેવાની રહે. મદ્રાસના નિર્માતા વાસન રાજેશને લઈને ‘ઔરત’ ફિલ્મ બનાવવા માગતા હતા. એના માટે યુનાઇટેડ પ્રોડ્યુસર્સની માગણી સાઠ હજાર ‚રૂપિયાની હતી, જ્યારે વાસન ત્રીસ હજાર ‚રૂપિયાથી વધારે ચૂકવવા નહોતા માગતા. છેવટે રાજેશ ખન્નાએ પોતાના ભાગના ત્રીસ હજાર રૂ‚પિયા છોડી દીધા અને ‘ઔરત’માં માત્ર ત્રીસ હજાર ‚રૂપિયામાં કામ કર્યું. એ આખેઆખી રકમ યુનાઇટેડ પ્રોડ્યુસર્સને આપી દેવી પડી. સફળતા મળ્યા પછી રાજેશ ખન્ના અને તેના નિર્માતાઓ વચ્ચેના મતભેદની કે સેટ પર આરામથી પહોંચવાને કારણે પ્રોડ્યુસરોને હેરાનગતિ થયાની વાતો જે તે સમયે વધારે ચગી હોય તો તેની પૃષ્ઠભૂમિમાં શરૂ‚આતના દિવસોમાં રાજેશ ખન્નાનું જે શોષણ થયેલું એ પણ જવાબદાર ના હોઈ શકે? સોચો ઠાકુર! (વધુ આવતી કાલે)

રાજેશ ખન્ના, કિશોર કુમાર અને રફી!

રાજેશ ખન્નાની ચિર વિદાય પ્રસંગે લગભગ દરેક ચેનલ પર અને મિડીયામાં (પ્રિન્ટ, ઇલેક્ટ્રોનિક અને સોશ્યલ બધે) ‘કાકા’ની ફિલ્મોનાં ગીતો યાદ કરતી વખતે કિશોર કુમારનાં ગાયેલાં ગાયનો જ વધારે વાગ્યાં અને એ સ્વાભાવિક પણ હતું. રાજેશખન્ના અને કિશોર કુમાર બન્ને એક બીજાની કરિયર માટે પૂરક હતા. ‘આરાધના’એ મચાવેલી ધૂમથી થયેલી શરૂઆત કદી અટકી જ નહીં. તેમાં એસ.ડી. બર્મનના સહાયક તરીકે આર. ડી. બર્મને  કિશોર કુમાર પાસે રેકોર્ડીંગ કરાવવામાં ભજવેલી સકારાત્મક ભૂમિકા હવે તો બહુ જાણીતી છે. સંગીતકાર (આર.ડી.) અને ગાયક (કિશોર દા)ની દોસ્તીમાં રાજેશ ખન્ના જેવા ઉભરતા સફળ સ્ટારનો ઉમેરો થવાથી એ ત્રિવેણીમાંથી કેવાં કેવાં અફલાતૂન ગીતો વહ્યાં!
 

‘‘મેરે સપનોં કી રાની...’’ કે ‘‘રૂપ તેરા મસ્તાના....” થી આરંભ થયેલી એ યાત્રા વિશે બહુ લખાયું છે અને કદાચ પીએચડી થઇ શકે. કેમ કે તેમાં “ચિનગારી કોઇ ભડકે...” (અમરપ્રેમ), “મૈં શાયર બદનામ...” (નમક હરામ), “દીવાના લેકે આયા હૈ...” (મેરે જીવન સાથી) અને “પ્યાર દીવાના હોતા હૈ, મસ્તાના હોતા હૈ..." (કટી પતંગ) જેવાં એકલ ગીતોનો ઢગલો છે. એટલું જ નહીં “હમ દોનોં દો પ્રેમી દુનિયા છોડ ચલે...” (અજનબી) “સુન ચંપા સુન તારા, કોઇ જીતા કોઇ હારા...” (અપના દેશ) અને “કરવટેં બદલતે રહે સારી રાત હમ...” (આપ કી કસમ) એમ કેટલાંય યુગલ ગીતો લતા મંગેશકર સાથેનાં છે.

એટલે એ છલોછલ છલકાતા ખજાના ઉપર તો બધાની નજર સ્વાભાવિક જ હોય. આપણે થોડાક હટીએ અને હવે ૩૧મી જુલાઇએ જે મહાન ગાયક મહંમદ રફીની પૂણ્યતિથિ આવે છે, તેમનાં ગાયેલાં રાજેશ ખન્નાનાં ગાયનો યાદ કરીએ. એટલે એક સાથે બે કલાકારોને અંજલિ આપી શકાય. બીજું એક કારણ એ પણ ખરું કે હંમેશાં ખટરાગ શોધવા માગતા લોકો રફી અને કિશોર કુમાર વચ્ચે પણ એવી ખેંચાતાણી કલ્પવા આતૂર હતા. પરંતુ, જ્યારથી લક્ષ્મીકાન્ત - પ્યારેલાલ વાળા પ્યારેજીએ એક પ્રસંગ જાહેરમાં કહ્યો છે, ત્યારથી એવી બધી ગોસીપ ઠરી હવાઈ ગઇ છે.

પ્યારે ભૈયાએ ‘દુશ્મન’ના ગાયન “વાદા તેરા વાદા...”ના સર્જનની વાત કરતાં થોડા વખત પહેલાં એ ખુલાસો કર્યો હતો કે એ કવ્વાલીનુમા રચના માટે કિશોર કુમારે પ્રથમ તબક્કે ઇનકાર કર્યો હતો. તેમણે સંગીતકાર બેલડીને કહ્યું કે એ ગીતને પોતે નહીં પણ મહંમદ રફી વધારે યોગ્ય ન્યાય આપી શકશે! છેવટે રાજેશ ખન્નાએ પ્રેસ્ટીજ ઇશ્યુ બનાવ્યો અને કહ્યું કે જો કિશોરદા ના ગાય તો આ ગાયન જ ડ્રોપ કરીએ. પછી ગવાયું અને એ કિશોર કુમારની આવડત જ કહી શકાય કે આજે એ કવ્વાલી રફી સાહેબના અવાજમાં કલ્પી પણ નથી શકાતી.

પણ રાજેશ ખન્નાની પહેલી ફિલ્મ ‘આખરી ખત’માં “ઔર કુછ દેર ઠહર, ઔર કુછ દેર ન જા...” કે પહેલી કોમર્શીયલી વધારે સારી ગણાયેલી ‘રાઝ’માંનું “અકેલે હૈં ચલે આઓ, જહાં હો...” બન્નેમાં રફી સાહેબનો અવાજ ખન્નાને એટલો જ બંધ બેસતો લાગતો હતો. દૂર ક્યાં જવાનું છે? આર.ડી. બર્મને પણ રાજેશ ખન્ના માટે ‘ધી ટ્રેઇન’માં “ગુલાબી આંખેં જો તેરી દેખીં...” માટે રફીનો જ અવાજ લીધો હતો. ખુદ ‘આરાધના’માં પણ “ગુન ગુના રહે હૈં ભંવરે ખિલ રહી હૈ કલી કલી...” માં આશા ભોંસલે સાથે અને “બાગોં મેં બહાર હૈ...”માં લતા મંગેશકરના “ના ના ના..” ના મધુર રણકાર સાથે રફીનો અવાજ ‘કાકા’ને એટલો જ શોભતો હતો. 

જો કે મોટા ભાગના સંગીતકારો રફી અને કિશોર કુમારને ગીતની ગાયકીને ધ્યાનમાં લઇને ગીત સોંપતા. જેમ કે  લતાજી સાથે રફી હોય એવાં યુગલ ગીતોમાં ‘સચ્ચા ઝુઠા’ના “યું હી તુમ મુઝ સે બાત કરતી હો...” માં અને ‘છોટી બહુ’ના “યે રાત હૈ પ્યાસી, પ્યાસી ના ગુજર જાયે....” માં રાજેશ ખન્ના માટે કલ્યાણજી આણંદજીએ રફીને જ પસંદ કર્યા હતા. યાદ રહે, આ ફિલ્મો ‘આરાધના’ પછીની છે. એ વાત પણ સાથે સાથે નોંધવા જેવી ખરી કે ‘સચ્ચા ઝુઠા’ના સૌથી પોપ્યુલર ગાયન “મેરી પ્યારી બહનિયા બનેગી દુલ્હનિયા...” માં કિશોર કુમારનો અવાજ છે. 

એમ તો ખુદ રાજેશ ખન્નાને જે ફિલ્મ ઉપર ખુબ આશાઓ હતી (અને બહુ ખરાબ રીતે ફ્લોપ ગયાથી તેની તમામ પ્રિન્ટ્સ પોતે કબજે કરી લીધાની તે દિવસોમાં અફવા હતી) એ ‘મેહબૂબ કી મેંહદી’નાં ગીતોમાં પણ રફી સાહેબ છે જ ને? ‘મેહબૂબ કી મેંહદી’માં “યે જો ચિલમન હૈ, દુશ્મન હૈ હમારી...” અને “ઇતના તો યાદ હૈ મુઝે...” બન્નેમાં મહંમદ રફીનો અવાજ રાજેશ ખન્ના માટે હતો. પણ એ જ પિક્ચરનું “મેરે દીવાનેપન કી ભી દવા નહીં...” કિશોરદાને મળ્યું અને બાપુએ શું ગાયું છે...અદભૂત

એ જ સંગીતકારો ‘એલ.પી.’એ ‘આન મિલો સજના’માં “કોઇ નઝરાના લેકર આયા હૂં મૈં દીવાના તેરે લિયે..” રફી પાસે ગવડાવ્યું હતું અને “યહાં વહાં સારે જહાં મેં તેરા રાજ હૈ, જવાની ઓ દીવાની તુ ઝિન્દાબાદ...” કિશોર કુમારના સ્વરમાં. એ ગાયનનું મ્યુઝિક શરૂ થાય અને એક પણ શબ્દ ગવાય તે પહેલાં રાજેશ ખન્ના તેમની ત્રણ આંગળીઓ સ્ટાઇલમાં હલાવતા પડદા ઉપર દેખાય અને જે સીટીઓ અને તાળીઓ થિયેટરમાં પડે એ યાદ કરીએ; તો થાય કે ગાયક કોઇ પણ હોય પડદા ઉપર ખન્ના તેમની મુસ્કાન અને અદાઓ સાથે આવે અને એ ગાયન સુપર હીટ થાય જ. 

લક્ષ્મી-પ્યારે અને રાજેશ ખન્ના બન્ને માટે તેમની કરિયરમાં નિર્ણાયક વળાંક આપનારી ફિલ્મ ‘દો રાસ્તે’માં પણ રફી સાહેબનું “યે રેશ્મી ઝુલ્ફેં યે શરબતી આંખેં...” અને લતા મંગેશકર સાથેનું ડ્યુએટ “છુપ ગયે સારે નઝારે ઓય ક્યા બાત હો ગઇ...” બન્ને તે સમયમાં ફિલ્મ જેટલાં જ પોપ્યુલર હતાં અને આજે પણ ગમે જ. પરંતુ, રફી અને રાજેશ ખન્નાના સુમેળનો એક સૌથી શ્રેષ્ઠ દાખલો એટલે ‘હાથી મેરે સાથી’નું અંતિમ ગીત, જે પણ ‘કાકા’ની શ્રધ્ધાંજલિમાં ઉપયોગમાં લેવાયું છે..“નફરત કી દુનિયા કો છોડ કે પ્યાર કી દુનિયા મેં ખુશ રેહના મેરે યાર!”  

‘ઔસમ કા મૌસમ’

 ‘ઔસમ કા મૌસમ’માં આ વખતે એવી રૂટિન ટ્રીક જે લગભગ બધા જાદુગરો કરતા હોય છે. છતાં ફ્રેન્ચ ઓડિયન્સ રૂબરૂ થતો જાદુગર ડેની લેરીનો આ કઇંક જુદો જ ખેલ છે. ખાસ કરીને સ્ટેજ પરના તાજમહાલની નીચે પણ કશું નથી, ત્યારે ભેદ વધારે ઘેરો બને છે. જો કોઇ મિત્ર  તેનું રહસ્ય ખોલી શકે તો? તો તો એના જેવું કશુંય નહીં. 
પણ મેજીશ્યન ડેની લેરીના આ જાદુનો એ સસ્પેન્સ ના ખૂલે ત્યાં સુધી તો.... Just ENJOY it!!

૧૯૯૦ (૨) : જૂના સંગીતકારો માટે અગ્નિપથ!

સૌ પ્રથમ તો ગયા વખતે પૂછેલા સવાલનો જવાબ:  ‘સૈલાબ’ના ગાયન “હમ કો આજકલ હૈ..”નાં ગાયિકા લતા આશા કે અનુરાધા અથવા અલકા નહતાં. પણ અનુપમા દેશપાંડેએ તે ગીત ગાયું હતું. વાચક મિત્રો પૈકીના અમિત ગુડકાએ એવી પણ માહિતી ઉમેરી છે કે આ ગાયન મૂળે તો આશા ભોંસલે માટે નક્કી કરાયું હતું. પરંતુ, કોઇ કારણસર તે ઉપસ્થિત રહી ના શક્યાં અને અનુપમાજી પાસે ગવડાવાયું; પછીથી આશાજી પાસે ડબ કરાવી લેવાની ગણત્રીએ. જો કે ગીત એટલું સરસ ગવાયું અને રેકોર્ડ થયું કે પછી અનુપમા દેશપાંડેના સ્વરમાં જ રખાયું. એવા નવા નવા ગાયકો કલાકારો માટે એ વરસ જ ખાસ્સું શુકનિયાળ હતું અને જૂના જોગીઓ માટે અગ્નિપથ સમાન! 

કેમ કે સંગીતકારોમાં સૌથી વ્યસ્ત એવા જૂના અને જાણીતા તથા મારા તો અંગત રીતે અત્યંત પ્રિય એવા લક્ષ્મીકાન્ત પ્યારેલાલની તે સાલ ૨૦ જેટલી ફિલ્મો આવી હતી અને છતાં એક માત્ર ‘અગ્નિપથ’ને બાદ કરતાં કોઇ ફિલ્મનું સંગીત તો ઠીક નામ પણ યાદ રહે એવું નહતું. જુઓ આ યાદીમાંથી કોઇ પિક્ચરનું નામ તેના મ્યુઝિક માટે તમને યાદ આવે છે ખરું?.... ‘કયામત કી રાત’, ‘આતિશબાજ’, ‘શેષનાગ’, ‘પ્યાર કા કર્ઝ’, ‘વીરુદાદા’, ‘કાનૂન કી જંજીર’, ‘આઝાદ દેશ કે ગુલામ’, ‘પતિ પરમેશ્વર’, ‘ઇજ્જતદાર’, ‘ક્રોધ’, ‘હાતિમતાઇ’, ‘પતિ પત્ની ઔર તવાયફ’, ‘હમસે ના ટકરાના’, ‘જીવન એક સંઘર્ષ’, ‘શેર દિલ’, ‘પ્રતિબંધ’ ‘અંબા’ અને ‘જમાઇ રાજા’!

તો એક સમયે ‘એલ.પી.’ને સખ્ખત સ્પર્ધા આપનાર ‘આર. ડી.’ની તો તે સાલ માત્ર ત્રણ જ ફિલ્મો રજૂ થઇ અને તે પણ ‘ચોર પે મોર’, ‘દુશ્મન’ અને ‘જીને દો’! એકેય ના સંગીત માટે પંચમદાના ચુસ્તમાં ચુસ્ત ફેનને પણ કોઇ ઘંટી ના બજી શકે. રાહૂલબાબાના કેસમાં તો અજય શેઠ સરખા અભ્યાસી મિત્રએ આપેલી વિગત મુજબ પંચમદાને ૧૯૮૬થી હાર્ટ ટ્રબલ હતી અને ૧૯૮૯માં બાય પાસ સર્જરી કરાવી હતી. તેથી કામ પર અસર પડવી સ્વાભાવિક હતી. જ્યારે જૂના જોગી જ કહી શકાય એવા નૌશાદ સાહેબ ‘આવાઝ દે કહાં હૈ’માં મુન્ના અઝીઝ અને અનુરાધા પૌડવાલને લ ઇને હાજર હતા, તે સાલ. પરંતુ, કોઇ પ્રતિસાદ ના મળ્યો! એવા જ અન્ય સિનીયર સંગીતકાર ખય્યામનું સંગીત ‘જાનેવફા’માં હતું, જે પણ કોણ જાણે ક્યારે આવ્યું અને ક્યારે દફા થઇ ગયું. કલ્યાણજી આણંદજીની ‘સીઆઇડી’ પણ ક્યાં છુપાઇ રહી ખબર ના પડી.

એવું જ અગાઉના વરસે સલમાનખાનની પ્રથમ ફિલ્મ ‘મૈને પ્યાર કિયા’ના મ્યુઝિકથી ધૂમ મચાવનાર રામ લક્ષ્મણ ‘પુલિસ પબ્લીક’ જેવું આલ્બમ લાવ્યા હતા, જેને સૂરની અદાલતમાં જામીન પણ મળવા મુશ્કેલ હતા. કોનું કોનું દુખડું રડવુ? તે વરસે અનુ મલિક પણ ‘આવારગી’ સાથે ઉપસ્થિત હતા અને તે ચર્ચામાં પણ રહી. પરંતુ,  ગુલામ અલીની ગઝલ “ચમકતે ચાંદ કો…” ની ધૂન અંગેના વિવાદને કારણે અને તેમાંય છેલ્લે તો એ જ સાબિત થયું કે તેની તર્જ ગુલામ અલીની હતી!

જો કે આટલાં બધાં વિસરવા યોગ્ય આલ્બમ્સની વચ્ચે પણ રાજેશ રોશને મહેશ ભટ્ટની ‘જુર્મ’માં એક એવું ગાયન સર્જ્યું, જે આજે પણ એટલા જ ભાવથી ગવાય છે. એ ગીત એટલે? “જબ કોઇ બાત બિગડ જાયે, જબ કોઇ મુશ્કિલ પડ જાયે, તુમ દેના સાથ મેરા ઓ હમનવાં….”!  તે વરસની રાજેશ રોશનની ‘કિશન કન્હૈયા’માં ‘રામ ઔર શ્યામ’ની માફક જ સરખા દેખાતા બે ભાઇઓની -ડબલ રોલની- વાર્તા હતી. મઝાની વાત એ હતી કે જેમ ‘રામ ઔર શ્યામ’માં છેલ્લે “રામ કી લીલા રંગ લાઇ, શ્યામને બંસી બજાઇ…” એવું ગીત હતું તો અહીં ‘કિશન કન્હૈયા’માં પણ અનિલ કપૂર માટે એવું જ ગાયન હતું… “સુટ બુટ મેં આયા કન્હૈયા બેન્ડ બજાને કો…”!

૧૯૯૦માં આવેલી ‘શિવા’નું સંગીત બહુ યાદગાર નહતું. પરંતુ, એ રામ ગોપાલ વર્માની હિન્દી ફિલ્મોમાં એન્ટ્રીનું પિક્ચર હતું. કોલેજ કેમ્પસની ગુંડા ગર્દીથી શરૂઆત કરીને રામુએ પછીનાં વરસોમાં તો ‘સત્યા’, ‘કંપની’ અને ‘સરકાર રાજ’ જેવી અંડરવર્લ્ડ અને રાજકારણની સાંઠગાંઠની કૃતિઓ આપી. તેમજ ‘રંગીલા’ જેવું એ. આર. રેહમાનનું મ્યુઝિકલ આલ્બમ પણ આપ્યું. તે વરસે ’૯૦માં ઓ.પી.નૈયર માટે “તારીફ કરું ક્યા ઉસ કી જિસને તુમ્હેં બનાયા…” જેવાં કેટલાંય ગીતો લખનારા એસ.એચ. બિહારી અને ‘પારસમણી’માં “હંસતા હુઆ નુરાની ચેહરા…” જેવાં સુપર હીટ સોંગ્સના ગીતકાર અસદ ભોપાલીનું નિધન થયું હતુ.

તે ઉપરાંત મૃત્યુએ એસ. મુકરજી અને વ્હી. શાંતારામ સરખા ધરખમ સર્જકો પણ છીનવી લીધા, જેમની ફિલ્મોમાં સંગીતનું એક આગવું જ મહત્વ રહેતું. શશધર મુકરજી તો આશા પારેખની પ્રથમ ફિલ્મ ‘દિલ દેકે દેખો’થી આવેલાં આપણાં મહિલા મ્યુઝિક ડીરેક્ટર ઉષા ખન્નાને તક આપનારા પ્રોડ્યુસર. જ્યારે શાંતારામજીની ફિલ્મોની આ યાદી જ તેમની સંગીતની સુઝને દર્શાવવા કાફી થશે…‘દો આંખેં બારહ હાથ’ (અય માલિક તેરે બંદે હમ...), ‘નવરંગ’ (આધા હૈ ચન્દ્રમા રાત આધી...), ‘સેહરા’ (તુમ તો પ્યાર હો ઓ સજના...), ‘ઝનક ઝનક પાયલ બાજે’ (નૈન સોં નૈન નાહી મિલા....), ‘ગીત ગાયા પથ્થરોંને’, (તેરે ખયાલોં મેં હમ....), ‘બુંદ જો બન ગઇ મોતી’ (યે કૌન ચિત્રકાર હૈ...), ‘જલ બિન મછલી નૃત્ય બિન બિજલી’ (તારોં મેં સજકે અપને સૂરજ સે દેખો ધરતી ચલી મિલને...) કૌંસમાંનાં સેમ્પલ જોયા પછી નથી લાગતું કે આ એક એક આલ્બમનાં તમામ ગાયનો માટે એક એક સ્વતંત્ર લેખ કરવો પડે? સોચો ઠાકુર!

દારાસીંગ.... મહાબીર બિક્રમ બજરંગી!

Before Salman Khan there was Dara Singh.... Before Amitabh Bachchan there was Dara Singh.... Before WWF/WWE on Indian TV; there was Dara Singh in news paper ads!

દેવ આનંદ અને શમ્મીકપૂર પછી હવે દારાસીંગ પણ ગયા! જાણે કે નાનપણના ‘હીરો’ની વિદાયનો જ સમય ચાલી રહ્યો છે.“તને સાંભરે રે? મને કેમ વિસરે રે...” ની કૃષ્ણ - સુદામાની જેમ સ્કૂલના દિવસો યાદ કરતાં થાય કે બિછડે સભી બારી બારી...!

સ્કૂલમાં ભણતી વખતે દારાસીંગ વિશેની કેવી કેવી દંતકથાઓ સાંભળતા? એ રોજનું કેટલું દૂધ પીએ છે કે નાસ્તામાં કેટલા ડઝન ઇંડાં ખાય છે એ બધું છાપામાં પણ આવતું. તે દિવસોમાં યોજાતી તેમની કુસ્તીની જાહેરાતોની ભાષા પણ એટલું જ મનોરંજન કરાવતી. ખાસ કરીને મુંબઇમાં થનારાં એ દંગલમાં એક બાજુ કીંગકોંગ જેવા મહાકાય પહેલવાનનો ફોટો હોય અને એ “આ રવિવારે તારી છેલ્લી કુસ્તી હશે, દારા.... પછી તું કુસ્તીને લાયક નહીં રહે!” અને સામે દારાસિંગ પણ એ પડકાર ઝીલતા હોય એવી ભાષામાં જવાબ આપતા બતાવાયા હોય. 

પહેલો પ્રેમ...! ફેમસ સિને એક્ટર બન્યા પછી પણ કુસ્તી તો લડતા જ

આજે WWE કે તે અગાઉ WWF માં ‘ટ્રીપલ એચ’ અથવા ‘અન્ડર ટેકર’ જેવા રેસ્લર્સ એક બીજાને હોંકારા-પડકારા કરતા ટીવી પર દેખાતા હોય છે, તેની એ પ્રિન્ટ આવૃત્તિ કહી શકાય. દારાસીંગ ‘એક્ટર’(?) બન્યા પછી પણ ઠેઠ ૧૯૮૩ સુધી કુસ્તી કરતા જ રહ્યા હતા. એ દરેક ઇન્ટર્વ્યુમાં કહેતા કે કુસ્તી તેમનો પહેલો પ્રેમ છે. એટલે  તે દિવસોમાં વડોદરાના માણેકરાવના અખાડામાં કસરત કરતા હોઇએ, ત્યારે ત્યાંના જેટલા પણ સ્નાયુબધ્ધ અખાડિયનને જોઇએ, એ દરેકને દારાસીંગના ત્રાજવામાં તોલવાનો પ્રયાસ કરીએ. પરંતુ, કોઇ આપણા ‘રૂસ્તમ-એ-હિન્દ’ની છબીની નજીક પણ ના લાગે. છોકરાંમાં જ્યારે કોઇ બે-ચાર જણને ઝગડો થાય, તે વખતે પણ દારાસીંગ અદ્રશ્ય સ્વરૂપે ઉપસ્થિત હોય. કેમ કે તેમાંથી એકાદ જણ તો બીજાને આ ડાયલોગ  કહે જ કે “તુ વળી કયો મોટો દારાસીંગ છું?”   

અમને મઝા તો એ વાતની આવતી કે અમારા એ હીરો દુનિયાભરના દેશોમાં જાય, ત્યાંના સૌથી જાણીતા મલ્લ સાથે તે ‘મેચ લે’ અને દરેકને તેમને ઘેર, તેમના ઓડિયન્સની હાજરીમાં રીતસર ધૂળ ચાટતા કરીને પાછા આવે! દારાસીંગ એક માત્ર એવા કુસ્તીબાજ હતા કે જે કદી કોઇ ફાઇટ હાર્યા નહતા. હી વોઝ રીયલી એ વર્લ્ડ ચેમ્પિયન! અ રીયલ હીરો. આજનાં બાળકોને જેટલું WWEની ફાઇટ જોવાનું વ્યસન છે, એટલી જ એક જમાનામાં દારાસીંગની કુસ્તીના સમાચાર અને જાહેરાતો વાંચવાની ઇન્તેજારી બાળકોને રહેતી.  તેથી જ્યારે એ હિન્દી ફિલ્મોમાં આવ્યા, ત્યારે બાળકોનું એક તૈયાર ઓડિયન્સ તેમની ફિલ્મો માટે ઉપલબ્ધ જ હતું.

ગામા પહેલવાન

દારાસીંગની અગાઉના ગામા પહેલવાન વિશેની પણ કેટલીય વાતો ત્યારે પ્રચલિત હતી. પણ તેમને સદેહે કેટલાએ જોયા હશે? જ્યારે ફિલ્મોમાં આવીને દારાસીંગે પહેલવાનીને અમર કરી દીધી. નાનાં છોકરાંને ‘ઝગમગ’, ‘બાલસંદેશ’ કે ‘રમકડું’ જેવાં બાળ સામયિકોમાં આવતી ચિત્રકથાઓની મારામારી હવે પડદે જોવા મળતી હતી. ચિલ્લરપાર્ટીને તો સુટ બુટ કે ધોતી ઝભ્ભામાં સજ્જ હીરોનાં સામાજિક પિક્ચરોના રોના ધોના કે ઇવન લવસ્ટોરી કરતાં પણ ઉઘાડા ડીલે રૂપેરી પડદે આવતા દારાસીંગ વધારે ગમતા.

કીંગકોંગ

દારાસીંગનું  પિક્ચર છૂટે, ત્યારે ડોરકિપર હોલમાં ખાસ ઉભા રહે. કેમ કે ઓડિયન્સ એટલું ઉત્તેજીત થયેલું હોય કે થિયેટરમાંથી નીકળતાં નીકળતાં લોકો કશા કારણ વગર ખુરશીઓને મુક્કા મારતા નીકળે! એ તેમના વિરોધીઓની જે રીતે ધોલાઇ કરતા તેમાં ધોબી પછાડ પણ હોય અને સામા જુથના એકાદને ઉંચકીને હવામાં ગોળ ગોળ ફેરવીને વિરોધીઓના ટોળા ઉપર ફેંકવાના કસરતી દાવ પણ હોય. તેમની એક અસલી ફાઇટમાં ૧૩૦ કીલોના દારાસીંગે ૨૦૦ કિલો વજનના કીંગકોંગને ઊંચકીને પોતાના માથા ઉપર ગોળ ગોળ ઘુમાવીને રીંગની બહાર ફેંકી દીધાના રિપોર્ટ પણ છાપામાં ત્યારે આવી ચૂક્યા હતા. તેથી ફિલમના નાના-મોટા ૭૦- ૮૦ કે ૧૦૦ કિલોના કોઇ સ્ટંટ આર્ટીસ્ટને ઉઠાવવા એમને માટે કોઇ મોટી વાત નહતી.

એ રીતે જોઇએ તો, દારાસીંગે અમિતાભ બચ્ચન માટેનું મેદાન તૈયાર કર્યું હતું એમ કહેવામાં જરાય અતિશયોક્તિ નથી. કેમ કે અગાઉની ફિલ્મોમાં પણ હીરો અને વિલનની ફાઇટ, લગભગ છેલ્લી રીલમાં, નિયમિત આવતી. પણ તે ‘વન ઓન વન’ પ્રકારની. વિલનના ગ્રુપના લોકોને પણ હીરો કદીક મારતા ખરા. પણ તે સામસામા ફેંટમબાજીમા જ.... સામૂહિક લગભગ નહીં. પણ દારાસીંગની બોડી અને તેમની સાઇઝને લીધે જ્યારે તેમણે એકલે હાથે દસ-બારને મારવા શરૂ કર્યા, ત્યારે તે શક્ય (બિલીવેબલ) લાગવું શરૂ થયું. તેથી જ્યારે અમિતાભે એકલે હાથે વિલનના જુથના આઠ-દસને મારવાની શરૂઆત કરી, ત્યારે દારાસીંગના ચાહકો જથ્થાબંધ પ્રમાણમાં બચ્ચન તરફ ટ્રાન્સફર થઇ ગયા હતા, એ બાબત કેટલાએ નોંધી હશે? 

દસ દસ કો એકને મારા.... રિયલી?

ફરક એટલો જ હતો કે દારાસીંગની મારામારીમાં લોહી નહતું નીકળતું. એ વિલનને ડોકી મચડીને કે ગળા ઉપર કૂદીને પૂરો કરી નાખતા. અમિતાભ અને તેમના આજ દિન સુધીના અનુસંગીઓ પડદા ઉપર ટોમેટો કેચઅપની એટલી રેલમછેલ કરે છે કે તે બાળકોને જોવા દેવાય કે કેમ એ પણ સવાલ હોય છે. છતાં ગમ્મતની વાત એ કે દારાસીંગની ફિલ્મો ‘સી’ કે ‘ડી’ ગ્રેડની કહેવાતી અને બચ્ચન એન્ડ કંપનીનાં પિક્ચર્સ ‘એ’ ગ્રેડ ગણાયાં! જો કે એક્શન ફિલ્મોની સારામાં સારી વાત એ છે કે હવેના એક્ટર્સ બધા ખરેખર મજબુત થયા અને તેમનાં કસરતી બદન એક વેલકમ ફેશન છે.  એવી કોઇ એકશન ફિલમમાંનો અમરીશ પુરીનો તકિયાકલામ યાદ આવે છે.... “જમાના બદલ ગયા હૈ, તોલારામ!” 

થેંક ગોડ.... કસરતી બદન કા જમાના આયા!

શરત સક્સેના

હા, સાચ્ચેજ જમાના બદલ ગયા હૈ, તોલારામ! જેમ આજકાલ કરિના, કટરિના અને વિદ્યાબાલન જેવી હીરોઇનો ‘આઇટમ નંબર’ના રૂપાળા નામ સાથે એક ડાન્સ કરીને જતી રહીને હેલન, મધુમતી, લક્ષ્મી છાયા, બેલા બોઝ વગેરે જેવી નૃત્યાંગનાઓની કોઇ વારસદાર ના થવા દીધી એમ જ અમિતાભથી માંડીને આજના હીરો સુધીના સૌએ મારામારી કરવાનું મુખ્ય કામ ઉપાડી લઇને દારાસીંગ, કામરાન અને આઝાદ જેવા બિચારા ‘સ્ટંટ એક્ટરો’ને વિદાય કરી દીધા. સોરી, આજે એ જ કામ કરનારા ‘એક્શન હીરો’ કહેવાય છે! (આમીર ખાન જેવા પણ ‘ગુલામ’માં શરત સક્સેના સરખા ઊંચા અને  અત્યંત સ્ટ્રોંગ બોડીદાર  કલાકારને - અને તે પણ બોક્સીંગ ટાઇપની સ્ટ્રીટ ફાઇટમાં- હરાવે!!)

 

જમાના બદલ ગયા હૈ, તોલારામ... હવેની ફિલ્મો જોતાં એમ જ લાગે કે ભારતમાં માર-કાપ અને પિસ્તોલબાજી સિવાય સમાજમાં કશું થતું જ નહીં હોય! અગાઉ દારાસીંગ પ્રકારની ફિલ્મો અપવાદ રૂપ આવતી અને તે પણ મુખ્યત્વે બાળકોના મનોરંજન માટે ટારગેટ થતી અને આજે નકરી હિંસાથી ભરપૂર ફિલ્મો મેઇન સ્ટ્રીમ કહેવાય છે! (શું મોટી ઉંમરનાં બાળકોની સંખ્યા વધી ગઇ છે? કે પુખ્ત પ્રેક્ષકો ઘટી ગયા છે?)

એ હિસાબે ‘એક્શન’ ફિલ્મોનો ’૬૦ના દાયકાનો એ શરૂઆતનો દૌર કેવો હશે કે દારાસીંગની હીરોઇન મુમતાઝ દિલીપ કુમાર કે રાજેશ ખન્નાના પિક્ચરમાં આવી, ત્યારે તેને જાણે પ્રમોશન મળ્યું હોય એવું ગણાયું હતું. પછી તો દારાસીંગ અને મુમતાઝની જોડીનું નામ પડતાં ટિકીટ બારી છલકાવાની ગેરન્ટી ગણાતી. એ બન્નેએ વિકીપિડીયાના કહેવા મુજબ ૧૬ ફિલ્મોમાં સાથે કામ કર્યું હતું, (રાજ-નરગીસની જોડીનાં ૧૪ પિક્ચર છે!) તે બેઉની ‘ફૌલાદ’, ‘બોક્સર’ અને ‘ડાકુ મંગલસિંગ’ જેવી ફિલ્મોનાં ગાયનો પણ લોકપ્રિય થયાં હતાં. મુમતાઝ અને દારાસીંગ પછી તો સગાં પણ થયાં. દારાસીંગના ભાઇ રંધાવા અને મુમતાઝની બહેન મલ્લિકા પરણ્યાં હતાં.

મુમતાઝ સાથે હીટ જોડી

પરંતુ, પહેલીવાર દારાસીંગને હીરો લઇને ફિલ્મ બનાવનારા પ્રોડ્યુસરે તેમની સામે હીરોઇન તરીકે લેવા તે સમયની ટોપ સ્ટાર્સનો સંપર્ક કર્યો, ત્યારે એ તમામે એક ‘પહેલવાન’ સામે કામ કરવાનો ઇન્કાર કરી દીધો હતો. તે દિવસોમાં બી ગ્રેડ કે સી ગ્રેડની ગણાતી નાયિકાઓએ પણ નન્નો ભણી દીધો હતો! ત્યારે નિર્માતાએ મુમતાઝને રજૂ કરી અને બન્નેની જોડી જામી. આજે બધા ટોપ સ્ટાર ‘પહેલવાન’ છે અને બધી ટોપની હીરોઇનો એ ‘પહેલવાનો’ સામે કામ કરવા પડાપડી કરતી હોય છે! કહ્યુંને જમાના બદલ ગયા હૈ, તોલારામ!

હીરોઇનોએ કરેલા ઇનકારને લીધે પહેલવાન દારાસીંગ એક્ટ્રેસથી કેટલું સાચવતા એ સમજવા આ એક ગાયન ‘ફૌલાદ’નું જોવા જેવું છે. તેમાં સંગીતકાર જી.એસ. કોહલીની તર્જ ઉપર તેમના ગુરૂ ઓ.પી.નૈયરની છાપ સ્પષ્ટ સંભળાશે. પણ આશા ભોંસલેનું આ ગાયન ગાતી હીરોઇન મુમતાઝ એક કરતાં વધુ વખત હીરો સામે પ્રેમથી જુએ છે અને છતાં અડવાનું તો દૂર સામું જોવાનું પણ નહીં.... દારાસીંગ બિચારા એટલા ભડકી ગયા હતા, નાયિકાઓની એલર્જીથી! ગાયન દરમિયાન એક વાર બાપડાએ અડવાનું છે. પણ તે ય ચાલુ બગીએ મુમતાઝ પડી ના જાય તે માટેના ફાયર બ્રિગેડ પ્રકારના બચાવ કાર્યની રીતે જ. રાજ-નરગીસના ‘બરસાત’ના ફેમસ સીન જેવું હીરોની બાહોંમાં ઝુલતી હીરોઇનનું એ પ્રણય દ્રશ્ય નથી!   

૧૦૦ કરતાં વધુ પિક્ચરોમાં કામ કરનાર દારાસીંગ પછીનાં વરસોમાં ‘રામાયણ’ સિરીયલમાં હનુમાન બન્યા અને ‘વીર ભીમસેન’ કે ‘હરક્યુલીસ’ જેવાં પાત્રો ભજવવા કરતાં અલગ કક્ષામાં તે મૂકાયા. હવે હનુમાનજીની જગ્યાએ તેમની તસ્વીર ભક્તોના મનમાં પ્રસ્થાપિત થઇ. 

પવનસૂત હનુમાન કી જય!

તેમના તરફ એક પૂજનીય ભાવ આવ્યો. તેનો લાભ ચૂંટણી પ્રચારમાં લેવાયો અને બદલામાં તેમને રાજ્યસભાનું સભ્યપદ મળ્યું. તે વખતે ૭૦ વરસ કરતાં વધુ ઉમર થઇ હોવા છતાં એ એવા જ પ્રવૃત્ત હતા. એ કરિના અને શાહીદની ‘જબ વી મેટ’માં ‘અમને સિનીયરોને બધી ખબર પડે છે’ એવી ભ્રમણામાં રહેતા ‘દાદાજી’ની ભૂમિકામાં સરસ શોભતા હતા. સબૂત? વિડીયો હાજર હૈ.. 

અખાડીયન હોવાથી તેમનું જીવન અત્યંત શિસ્તબધ્ધ હતું. ૮૪ વર્ષની વયે અવસાન પામ્યા, ત્યારે પણ માંડ અઠવાડિયું દવાખાનામાં રહ્યા હતા. દારાસીંગને સાચી શ્રધ્ધાંજલિ એ જ હોય કે બાળકો તથા યુવાનો વધુને વધુ રમતા અને કસરત કરતા થાય.... તેમાં મોબાઇલ ફોન પર રમી શકાતી વિડીયો ગેમ્સ દરમિયાન આંગળીના ટેરવે થતી દોડાદોડીને ગણત્રીમાં નહીં લેવાની, હોં!

''મેરી ઉમર મેં એક ઝલકે મેં પતા ચલ જાતા હૈ કિ લડકા જિમ મેં જાકર સચ મેં વર્જીશ કરતા હૈ યા મોબાઇલ ફોન પર ગેમ ખેલને કો હી એક્સરસાઇઝ સમઝ લેતા હૈ!”