Saturday, September 16, 2017

ગુલે ગુલઝાર - ‘આંધી’




‘તેરે બિના જિંદગી સે કોઇ, શિકવા તો નહીં...’




હિન્દી ફિલ્મ સંગીતે પ્રેમીઓ અલગ થાય ત્યારની અલગ અલગ લાગણીઓને વ્યક્ત કરવા કેવાં કેવાં ગીતો આપ્યાં છે! તેમાં “આંસુ ભરી હૈ યે જીવન કી રાહેં, કોઇ ઉનસે કહ દે હમેં ભૂલ જાયેં....” અને “તુમ સે બિછડકે ચૈન કહાં હમ પાયેંગે”થી માંડીને “ઓ સાથી રે, તેરે બિના ભી ક્યા જીના...” જેવાં અનેક ગાયનો છે. પરંતુ, એવા અલગાવની પીડાને વધારે પડતા ભાવુક થયા વગર ગુલઝારની કલમે ‘આંધી’ના આ ગીત “તેરે બિના જિંદગી સે કોઇ શિકવા તો નહીં, તેરે બિના જિંદગી ભી લેકિન જિંદગી તો નહીં....” માં એક નિખાલસ કબુલાતના શબ્દોમાં વહાવી છે. એ પંક્તિઓની કમાલ એ છે કે પ્રેમગીત હોવા છતાં તેનું સંધાન ‘સંબંધ’ સાથે હતું. કેમ કે પ્રિયજનોમાં માત્ર પ્રેમીઓ જ નહીં, મિત્રો, સંતાનો, સહકર્મચારીઓ, સગાં-સંબંધી... એમ એ યાદી લંબાવવી હોય એટલી વિસ્તરી શકે એમ છે. એવી કોઇ અંગત વ્યક્તિ સાથેથી જુદા પડ્યા પછી પણ જીવન તો ચાલતું જ રહેતું હોય છે; પરંતુ, વો બાત કહાં? એ વાસ્તવિકતા તિરાડ પડેલા કયા સંબંધમાં નહીં હોય? તેને વાસ્તવિકતાની ધરતી પર રહીને મૂલવતી એ પંક્તિઓ હૈયાની અધખુલી બારીમાંથી આવતી વિરહ-વેદનાની એવી લહેરખી છે કે શાલ-સ્વેટર લેવા જવાને બદલે જરા જોરથી અદબ વાળીને તે ટાઢ સહન કરવાનું મન થાય. આ વિશિષ્ટ સંવેદનાનો અનુભવ સિને-સંગીતના ભાવકોએ અગાઉ કદાચ કર્યો નહોતો.

તેથી ૧૯૭૫માં આવેલું ‘આંધી’નું એ ગીત સાંભળતાં હર કોઇના હૈયાના તાર હળવેથી રણઝણી જતા હોય છે અને કોઇ આશ્ચર્ય નથી કે આજે દાયકાઓ પછી પણ તમામ ઉંમરના શ્રોતાઓ યાદોની બારીએ બેસીને પોતાની કસકને સહેલાવતા આવ્યા છે. કવિના શબ્દો સમયાતીત હોવાના કેટલાય દાખલા ગુલઝાર સાહેબની રચનાઓમાં છે. પણ તેમાં આ ગીત શિરમોર છે. અલબત્ત, તેમાં તેમના પોતાના અંગત જીવનમાં સર્જાયેલા વાવાઝોડાની ડમરી પણ તેમની કલમને ચોંટેલી અનુભવી શકાય છે. પણ એ કાંકરી બનીને આપણી આંખ લાલ થઈ જાય એ રીતે તેને નીચોવી નથી કાઢતી. શ્રોતાઓને જાણ પણ ન થાય એટલી સાહજકિતાથી તેમના અસ્તિત્વને વાછંટની ભીનાશનો અદભૂત અનુભવ કરાવે છે. ગુલઝારના અંગત જીવનમાં ’૭૫નો એ સમય, સૌ જાણે છે એમ, ભારે ઉથલપાથલનો હતો. તેમનાં લગ્ન ૧૯૭૩માં થયાં, ’૭૪માં પુત્રી મેઘનાનો જન્મ અને વરસમાં તો પતિ-પત્ની અલગ થઈ ગયાં હતાં! 



એવા એ દિવસોમાં ‘આંધી’ ફિલ્મનાં પાત્રો માટે  લખવામાં આવેલું આ ગીત, ખાસ કરીને શરૂઆતની પંક્તિઓ, ગુલઝારની અંગત વેદનાને પણ વ્યક્ત કરવાનું એક ક્રિએટિવ પ્લેટફોર્મ બન્યું હશે. બલ્કે એમ માનવાનું પણ મન કાયમ થયું છે કે ‘આંધી’ ફિલ્મ અને તેની વાર્તાના સ્ક્રિનપ્લેનું સર્જન તેમણે પોતાના હૈયાને ખાલી કરવા -કથાર્સિસ માટે- કર્યું હશે. (તેમના લખેલા ‘આંધી’ના સંવાદોમાં એક તબક્કે સંજીવકુમાર પત્ની બનતાં સુચિત્રાસેનને કહે છે, “મેરા પતિ બનને કી કોશીશ મત કરના’’ એમાં પણ અમને તો રાખી સાથેના અલગાવની પૂર્વભૂમિકા સંભળાઇ હતી!) બાકી નિર્માતા જે. ઓમપ્રકાશે તો ગુલઝારને અન્ય એક લેખક સચિન ભૌમિકની વાર્તા પરથી બનનારી ફિલ્મને ડાયરેક્ટ કરવાની ઓફર કરી હતી જેને માટે નાયિકા તરીકે સુચિત્રાસેનને સાઇન કરેલાં હતાં. પરંતુ, સ્ટોરી વાંચ્યા પછી ગુલઝારે કહ્યું કે જો સુચિત્રાજી જેવાં ધરખમ અદાકારા ઉપલબ્ધ હોય તો, તેમની ટેલેન્ટને રૂટિન હિન્દી પિક્ચર બનાવવામાં વેડફવાને બદલે સ્ત્રીપ્રધાન સ્ક્રિપ્ટ આપવી જોઇએ. પ્રોડ્યુસર જે. ઓમપ્રકાશ પણ ‘આઇ મિલન કી બેલા’, ‘આયે દિન બહાર કે’, ‘આયા સાવન ઝુમ કે’ જેવી સુપરહીટ ફિલ્મો બનાવી ચૂક્યા હતા. તેમને ગુલઝારે હિન્દીના એક સિધ્ધહસ્ત લેખક કમલેશ્વરજીની વાર્તા ‘કાલી આંધી’ સૂચવી. તેમાં જાહેરજીવનની કરિયરને લગ્નજીવન જેટલી જ (કદાચ વધારે!) અગત્યની માનતી સ્વમાની મહિલા કેન્દ્રમાં હોઇ, નિર્માતાએ તેની ફિલ્મ બનાવવા સંમતિ આપી. ગુલઝારે તેના આ ગીતમાં જાણે કે પોતાના હ્રદયની ધમનીઓને, ગુડ કોલસ્ટોરલ સહિત, નીચોવી કાઢી. પણ મઝાની વાત એ હતી કે જે ધૂન પર ‘‘તેરે બિના જિંદગી સે...” ગવાયું એ તર્જ પણ આર.ડી. બર્મને ક્યાં કોઇ પિક્ચર માટે બનાવી હતી?


પંચમદાએ તો બંગાળમાં નવરાત્રી નિમિત્તે માતાજીની સ્તુતિ માટેનાં બહાર પડતાં પ્રાઇવેટ આલ્બમો પૈકીના એકની બંગાળી રચના માટે તૈયાર કરેલી એ ધૂન હતી. ‘આર.ડી’ લોકપ્રિય બંગાળી કવિ ગૌરીપ્રસન્નો મઝુમદાર લિખિત કવિતા “જેતે જેતે પાથે હોલો દેરી...” ને સ્વરબધ્ધ કરી રહ્યા હતા અને તે સ્વરાંકનને સાંભળતાં જ ગુલઝારે એ ધૂનને ‘આંધી’ માટે પણ બોટી લીધી! આજે પણ ‘યુ ટ્યુબ’ પર જો તમે ‘જેતે જેતે પાથે હોલો દેરી...’ લખશો તો ખુદ રાહુલદેવ બર્મનના મધુરા કંઠે એ બંગાળી રચના સાંભળી શકશો. (આ તો એક વાત થાય છે...) ફિલ્મમાં આ ગીત આવે છે એ સિચ્યુએશન પણ આમ તો અપેક્ષિત જ હતું. નાયિકા મહિલા રાજનેતા ચૂંટણી પ્રચાર અર્થે દૂરના કોઇ એક નગરમાં આવે છે અને પોતાના રસાલા સાથે એ હોટલમાં પોતાનો ઉતારો રાખે છે, જેના મેનેજર તેમનાથી અલગ થયેલા પતિ છે. બન્નેને ૯ વરસ પછી નિયતિએ એક સ્થળે ભેગાં કર્યાં હોઇ બેઉના મિલનનો સિલસિલો ચાલે છે. જો કે હિરોઇન નેતા હોઇ જાહેરમાં મુલાકાતો થાય તો વિરોધીઓ ઇમેજનો વિવાદ કરી શકે. એટલે બન્ને રાત્રે-રાત્રે ખાનગી સ્થળે મળતાં રહે છે. ત્યારે બેકગ્રાઉન્ડમાંથી આ ગીત વાગે છે અને ગુલઝાર સાહેબે શું પિક્ચરાઇઝેશન કર્યું છે!

ગુલઝારે પોતાના કવિત્વને દિગ્દર્શનમાં પણ કામે લગાડ્યું છે. તેથી આ ગાયન માટે તેમને જેટલી દાદ દઈએ એટલી ઓછી છે; કેમ કે સાંભળવા જેટલું જ તે જોવાલાયક પણ બન્યું છે. અમે ગુલઝારજી પર સમરકંદ બુખારા ઓવારી જતા લાગતા હોઇએ તો ‘હાથ કંગન કો આરસી ક્યા ઔર પઢે લિખે કો ફારસી ક્યા?’ આજે પણ ‘યુ ટ્યુબ’ પર આ હ્રદયસ્પર્શી ગીત જોશો તો તેની એક જ લિંક પર ૧૮ મિલિયન (પોણા બે કરોડ) મુલાકાતીઓની સંખ્યા જોઇ શકાશે અને ખાત્રી થશે કે શબ્દ તથા દ્દશ્યનો યોગ્ય મિલાપ કેટકેટલાં રૂદિયાંને પોચાં રૂ જેવાં કરી ગયો છે! ગાયનને પૃષ્ઠભૂમિમાંથી વગાડીને ગુલઝારે પાત્રોની ઉંમરનો લિહાજ કરી બતાવ્યો છે. બેઉ પાકટ વયનાં હોઇ મસ્ત કુદરતી સિનસિનેરીમાં “તુમ આ ગયે હો, નૂર આ ગયા હૈ...” કે પછી “ઇસ મોડ સે જાતે હૈં, કુછ સુસ્ત કદમ રસ્તે...” જેવો પ્રેમાલાપ જાતે ગાઇને કરતાં હોય એ તો ન જ શોભે. એટલું જ નહીં, ગુલઝાર સરખા બુધ્ધિશાળી સર્જક માટે તર્કનો પણ તકાજો હતો જ ને?

તાર્કિક રીતે એટલે કે લોજિકલિ જુઓ તો રાતના અંધારામાં પ્રજાથી છુપાઇને મળતાં પોલિટિશ્યન અને પ્રતિષ્ઠિત હોટલના મેનેજર ખુલ્લંખુલ્લાં ગાયન ગાય એટલાં નાસમજ તો ના જ હોય ને? ગુલઝારે ગીતની શરૂઆત વિશાળ ખંડેરમાં કરીને એ સંબંધના ભવ્ય ભૂતકાળની ઝાંખીનો સુયોગ્ય સિમ્બોલ કર્યો છે. પેલું કહે છે ને?... ‘ખંડહર બતા રહા હૈ, કિ ઇમારત બુલંદ થી’! ગીતના પ્રથમ બે અંતરા લતાજીના સ્વરમાં મૂકીને ગુલઝાર શું કહેવા માગતા હશે? કે નાયક કરતાં નાયિકાને દર્દની ટીશ વધારે અનુભવાય છે? કે પછી સ્ત્રી સ્વાભાવિક રીતે લાગણીશીલ હોવાથી પોતાના મનોભાવ ઝડપથી વ્યક્ત કરી દે છે? કે તિરાડ પડેલા સંબંધોને રેણ કરવાની પહેલ કરવામાં પુરૂષને તેનો ઇગો આડે આવે છે એમ પ્રસ્થાપિત કરવા માંગતા હશે? નહીં તો ત્રણ અંતરાના ગીતમાં લતા મંગેશકરે બે તૃતિયાંશ ગાયન પૂરું કરી દીધા પછી ઠેઠ છેલ્લે ત્રીજા સ્ટ્રાન્ઝામાં કિશોરદાની એન્ટ્રી કરાવવાનું કોઇક તો લોજિક હશેને? ગુલઝારનું ક્રિએટિવ કારણ કોઇપણ હશે, આકાશવાણી અને વિવિધભારતી જેવાં સરકારી માધ્યમોના હોંશિયાર કર્મચારીઓ માટે લતાજીના એ બે અંતરા કટોકટીનાં વર્ષોમાં સારી છટકબારી સાબિત થયા હતા.


ઇમરજન્સીમાં કિશોર કુમારનાં ગીતો વગાડવા પર સરકારી પ્રસાર માધ્યમોને મનાઇ ફરમાવવામાં આવી હતી; એ પ્રતિબંધ હવે તો આઝાદ ભારતનાં કલંકિત વર્ષોના ઇતિહાસની હકીકત છે. છતાં એ સમયે પણ કોઇક પ્રોગ્રામમાં આ ગાયન વગાડી દેવાતું અને કિશોરકુમારના અંતરાનો સમય આવતા પહેલાં રેકર્ડ બંધ કરી દેવાતી! તેને લીધે સૂચનાનું પાલન પણ થતું અને ‘આંધી’ ફિલ્મનો પ્રચાર પણ થતો, જે ત્યારના પ્રાઇમ મિનિસ્ટર ઇન્દિરા ગાંધીના જીવન પર આધારિત હોવાનું કહેવાતી. સરકારી તંત્રને સત્તાવાર રીતે ખબર ન પડત. પરંતુ, એક ઉત્સાહી મેગેઝીને ‘વડાપ્રધાનની જિંદગીની કહાણી જુઓ’ એમ પોતાના ન્યુઝનું ટાઇટલ કર્યું અને ‘આંધી’ના પોસ્ટરમાં નામની આગળ ‘જી’  લગાડીને (gAANDHI) ‘આંધી’નું ‘ગાંધી’ કરીને તસવીર પ્રકાશિત કરી. એટલે સંજય ગાંધીના વફાદારોની ટૂકડી હરકતમાં આવી અને ૨૨મા અઠવાડિયે ફિલ્મ થિયેટરોમાંથી ઉતારી લેવી પડી હતી. પણ રેડિયો સિલોન (હવે શ્રીલંકા) જેવું વિદેશી સ્ટેશન તો કિશોરદાના અંતરા સહિત આ ગીત વગાડતું. તેના પ્રથમ અંતરામાં હિરોઇનની મનોકામના આ શબ્દોમાં વ્યક્ત થઈ છે...

કાશ ઐસા હો, તેરે કદમોં સે, ચુન કે મંઝિલ, ચલેં
ઔર કહીં, દૂર કહીં
તુમ ગર સાથ હો, મંઝિલોં કી કમી તો નહીં...”


 અહીં પણ નાયિકા પોતે પસંદ કરેલી મંઝિલ (રાજકારણી તરીકેની કરિયર)ને બદલે પતિના પગલે દૂર સુધી ચાલવાની વાત કરે છે. તેમાં પણ પોતાના નિર્ણયનો પસ્તાવો નહીં તો ફેરવિચાર તો જરૂર સૂચવાયો છે. વાર્તાની રીતે પણ નવ-નવ વરસની જુદાઇ પછી બન્ને પાત્રો નરમ પડ્યાનો એ સ્વાભાવિક નિર્દેશ છે. સમગ્ર પિક્ચરાઇઝેશનમાં બેઉ કલાકારોના ચહેરા ઉપર એક પ્રકારની ગંભીરતા રખાવાઇ છે, જેને લીધે વય અને સમય બન્નેનું સન્માન જળવાય છે. દરેક પંક્તિએ એક બીજા તરફ આવવાને બદલે કદીક અલગ અલગ દિશામાં જતાં તો ક્યારેક હાથ પકડીને ખંડેરના પગથિયે બેસતા સંજીવકુમાર અને સુચિત્રાજી. એ પગથિયાં અકબંધ છે. તો શું તેમના પ્રણય સંબંધની શરૂઆતની યાદો હજી પણ સાબૂત હોવાની નિશાની ગુલઝાર દેખાડવા માગતા હશે? કે પછી જસ્ટ લાઇક ધૅટ, સારો શૉટ એરેન્જ થતો હોઇ કેમેરામેને સજેસ્ટ કર્યો હશે? જો કે દર્શકોનું ધ્યાન સમગ્ર ગીતમાં બન્ને મહાન એક્ટર્સ ઉપર જ રહે એવા સંવેદનાથી ભરપૂર  હાવભાવવાળા ચહેરે સંજીવ કુમાર અને સુચિત્રા સેન કેટલું બધું કહી દે છે? બીજા અંતરામાં સ્ત્રીસહજ આંસુઓની વાત તો આવે છે, સાથે સાથે પુરૂષને એક મહેણામાં ભાગીદાર બનાવાય છે, જ્યારે લતાજી આ પંક્તિઓ ગાય છે...

“જી મેં આતા હૈ, તેરે દામન મેં, સર છુપાકે હમ,
રોતે રહેં, રોતે રહેં
તેરી ભી આંખોં મેં આંસુઓં કી નમી તો નહીં...”


હિરોઇન જ્યારે એમ કહે છે કે ‘તારી આંખમાં પણ અશ્રુઓની નમણાશ નથી’ ત્યારે તે શું એમ કહેવા માંગે છે કે રાજકારણીની કઠોર પર્સનાલિટીની ઇમેજ હોય એ ટૉન્ટ પોતાને એકલીને લાગુ પડતો નથી? પોતાનાં શુષ્ક થવા માંડેલાં નયનોની માફક જ મેનેજરની આંખમાં પણ ભીનાશ નથી. આ અંતરાની શરૂઆત થાય તે પહેલાં, રેકોર્ડિંગ વખતે, ગુલઝારે થોડીક ખાલી જગ્યા રખાવી. એટલે ‘આર.ડી.’ અકળાયા, “તને સુર-તાલનું કોઇ ભાન છે ખરું?” પણ સર્જક કવિને ખબર હતી કે ત્યાં પતિ-પત્ની વચ્ચેના ચાંદ અને રાત અંગેના ખૂબસુરત અને સંવેદનશીલ સંવાદો મૂકવાના હતા. ચંદ્રમા અમાસની રાત્રે નથી દેખાતા. ‘પણ આ વખતની અમાવાસ્યા બહુ લાંબી ચાલી...’ એમ કહેતા હરિભાઇને સુચિત્રાજી ગદગદ કંઠે પૂછે છે, “નૌ બરસ લંબી થી, ના?” એ પૂર્વભૂમિકાને ધ્યાનમાં રાખીએ તો બીજો અંતરો આખા ગીતનો હાઇ પોઇન્ટ બની જાય છે. એટલે જ્યારે ત્રીજા અંતરામાં પુરૂષ અવાજ એન્ટ્રી કરે છે, ત્યારે તેમાં કિશોર કુમારના અવાજ જેટલી જ ગુલઝારની કવિતા ખીલે છે. નાયક કહે છે,

તુમ જો કહ દો, તો આજ કી રાત, ચાંદ ડૂબેગા નહીં
રાત કો રોક લો
રાત કી બાત હૈ, ઔર જિંદગી બાકી તો નહીં...

આ પંક્તિઓને પ્રકૃતિના નિયમોની રીતે જોઇએ તો કેવું વિચિત્ર લાગે નહીં? હિરોઇન કહે અને ચંદ્રમા અસ્ત જ ન થાય એવું તો કાંઇ બનતું હશે? ના એવું તો ના જ બને. પણ ચોરી-છુપી રાત્રે જ મળતાં પતિ-પત્નીએ વધારે સમય સાથે ગાળવો હોય તો દિવસ દરમિયાન મિનિટ ટુ મિનિટ શિડ્યુઅલ સાથે પ્રચારમાં લાગેલાં લીડરે જ રાતનો સમય વધારે ફાળવીને પેલી છોટી મુલાકાતોને લંબાવવાની હોયને? એ રીતે તે રાતને રોકી શકે! હજી વધારે સ્પષ્ટતા પછીની પંક્તિમાં છે જ ને? સંજોગોવશાત સંધાયેલા સંબંધો સાથેનું મળવાનું અને જિંદગીને માણવાનું એ રાતના સમય પૂરતું જ મર્યાદિત રહ્યું છે. બાકી તો શ્વાસ જ લેવાના છે... તેમાં જીવન થોડું હોય છે? (યે જીના ભી કોઇ જીના હૈ, લલ્લુ!)

આ ગીત ફિલ્મફેર એવોર્ડ માટે નોમિનેટ જરૂર થયું હતું. પરંતુ, પુરસ્કાર નહોતો મળ્યો. ગુલઝારને જો કે એ ફિલ્મ માટે ફિલ્મફેરનો ‘ક્રિટિક્સ એવોર્ડ’ મળ્યો હતો. પરંતુ, અમારા માટે સંજીવકુમારને આ જ પિક્ચર માટે ‘બેસ્ટ એક્ટર’ની ટ્રોફી મળી એ સૌથી નોંધપાત્ર બાબત હતી. કેમ કે એક નાયિકાપ્રધાન વાર્તામાં હિરો કહેવાતા અભિનેતા માટે કેટલી મર્યાદિત ફ્રેમ અને ઓછા સીન ઉપલબ્ધ હોય? તેમાંય સુચિત્રાસેન તો બંગાળની વાઘણ ગણાતાં. તેમણે અગાઉ ‘મમતા’માં અશોક કુમાર અને ધર્મેન્દ્ર બન્નેને હંફાવી દીધા હતા. (ના જોયું હોય તો જોઇ કાઢજો, ‘મમતા’!) એ વાઘણની બોડમાંથી એવોર્ડ કાઢી લાવવો એ આમ અઘરું કામ ગણાતું. પરંતુ, માત્ર આ ગાયનમાં હરિભાઇના હાવભાવ જોશો, તો સમજાશે કે તેમણે નિર્ણાયકોનું કામ  કેટલું સરળ કરી આપ્યું હતું! શુષ્ક આંખોનો ટોણો સહન કરતાં ખોટું લગાડવાનું, ભોંઠા પડવાનું અને પોતાની લાગણીશીલતા પણ દર્શાવવાની એ બધું એક સાથે કરી શકતા સંજીવ કુમારને કેટલા મિસ કરીએ છીએ! તેમને, સુચિત્રાસેનને આ ગાયનના સંગીતકાર આર.ડી.બર્મનને અને ગાયક કિશોરકુમારને એમ તમામ મહાકલાકારોને આપણે કહી શકીએ, “તેરે બિના જિંદગી ભી લેકિન, જિંદગી નહીં”!

ખાંખાખોળા!
યાદ છે ને? 
ક્યારેક ટ્રાન્ઝિસ્ટર રેડિયો પણ ધનિકો અને સ્ટાર્સનો સ્ટેટસ સિમ્બોલ ગણાતો!





Saturday, September 9, 2017

ગુલે ગુલઝાર - આનંદ

ગુલે ગુલઝાર


  
મૈંને તેરે લિયે હી સાત રંગ કે સપને ચુને...”

 
 ‘આનંદ’ની પડદા પાછળની કહાની તો જગજાહેર છે. ફિલ્મના સર્જક ઋષિકેશ મુકરજીના મિત્ર અને તેમની ફિલ્મો ‘અનાડી’ તથા ‘આશિક’ના હીરો રાજ કપૂર એક વાર બીમાર થઈ ગયા ત્યારે તેમને બીક લાગી કે તેમને કાયમ પ્રેમથી ‘બાબુ મોશાય’ કહીને બોલાવતા તેમના દોસ્ત ‘રાજ’ મરી તો નહીં જાયને? પછી તો રાજસા’બ સાજા-નરવા થઈ ગયા. પરંતુ, એ સમયની ગમગીનીએ ઋષિદાના મનમાં એક વાર્તા-બીજ રોપી દીધું. એટલે ફિલ્મ શરૂ થતાં તે ‘મુંબઈ શહેરને’ ઉપરાંત ‘રાજકપૂરને’ પણ ‘અર્પણ’ કરાયાની નોંધ આવે જ છે. તેના પરથી ડેવલપ થયેલી એ વાર્તાના સ્ક્રિનપ્લેની ક્રેડિટ ખુદ ઋષિકેશ મુકરજી ઉપરાંત બિમલ દત્તા, ડી. એન. મુકરજી સાથે સાથે ગુલઝારને પણ અપાઇ છે. પરંતુ, ‘આનંદ’માં ગુલઝારનું સૌથી મોટું યોગદાન સંવાદો અને બે ગીતો ઉપરાંત મૃત્યુને હિન્દી સિનેમામાં એક નવતર દ્દષ્ટિએ બતાવતી રચના “મૌત તુ એક કવિતા હૈ, મુઝ સે વાદા હૈ એક કવિતા કા, મિલેગી મુઝકો...”નું છે. કોઇ આશ્ચર્ય નહોતું કે ‘ફિલ્મફેર એવોર્ડ’ની સૌ પ્રથમ ટ્રોફી તેમને ‘આનંદ’ના સંવાદો માટે મળી હતી! (મૃત્યુના દ્વારે ઉભેલો ‘આનંદ’ જ્યારે પોતાની માનેલી બહેન પાસે રાખડી બંધાવ્યા પછી મનમાં એમ કહે છે કે “તુઝે ક્યા આશીર્વાદ દું, બહેન? યે ભી તો નહીં કહ સકતા...  મેરી ઉમર તુમ્હેં લગ જાય?” ત્યારે સિનેમાહોલમાં કોઇ આંખ કોરી રહી શકી હશે ખરી?)
હકીકતમાં તો, ‘આનંદ’ના ડાયલોગમાં ગુલઝાર સાહેબે જીવ રેડી દીધો હતો અને તેમનું એ ગંભીર ઇન્વોલ્વમેન્ટ વિના કારણ પણ નહોતું. તેમને તો એ પિક્ચરનું દિગ્દર્શન કરવા મળવાનું પચાસ ટકા પ્રોમિસ મળેલું હતું અને તે પણ ખુદ ઋષિકેશ મુકરજીએ લંડનમાં આપ્યું હતું! ગુલઝારે લેખિકા નસરીન મુન્ની કબીરને આપેલી એક મુલાકાતમાં એ રહસ્યોદ્ઘાટન કરેલું છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે, પોતે ઋષિકેશ મુકરજી સાથે લંડન ગયા હતા ક્રાંતિકારી ઉધમસિંગના જીવન પરથી એક ફિલ્મના શૂટિંગ માટે. તે ફિલ્મ વર્ષો પછી ૧૯૮૭માં ‘જલિયાંવાલા બાગ’ તરીકે રિલીઝ થઈ હતી. જાણવા જેવી વાત એ છે કે તે ફિલ્મમાં ગુલઝારે એક મહારાષ્ટ્રિયન પત્રકારની ભૂમિકા પણ કરી હતી. કેમ કે નાના નાના રોલ માટે લંડનમાં કલાકારો શોધવા સમય અને પૈસા બેઉ રીતે પરવડે એમ ન હોઇ ઋષિદાએ દરેક આસિસ્ટન્ટને કોઇને કોઇ ભૂમિકામાં મેક અપ લગાવડાવીને કેમેરા સામે ઉભા કરી દીધા હતા! ત્યાં ઋષિકેશ મુકરજીએ ‘આનંદ’ અને ગુલઝારની એક વાર્તા ‘ગુડ્ડો’ (જેનું ટાઇટલ પછી ‘ગુડ્ડી’ થયું)  બન્નેના સ્ક્રિનપ્લે તૈયાર કરવાનું કામ સોંપ્યું. એટલું જ નહીં, બે પૈકીની એક ફિલ્મ પોતે ડાયરેક્ટ કરશે અને બીજીનું નિર્દેશન ગુલઝાર કરશે એવું વચન આપ્યું હતું. પરંતુ, મુંબઈ પહોંચ્યા પછી ‘આનંદ’ અને ‘ગુડ્ડી’ બન્નેનું દિગ્દર્શન મુકરજીદાદાએ જ કર્યું! 

 ‘આનંદ’નું ગુલઝારે લખેલું આ ગીત “મૈંને તેરે લિયે હી સાત રંગ કે સપને ચુને, સપને સુરીલે સપને...” મુકેશે ગાયું છે તે પણ એક રસપ્રદ કારણસર. તે દિવસો હતા રાજેશ ખન્નાની ધોમ ધખતી લોકપ્રિયતાના અને તેથી તેમના ગાયક તરીકે કિશોર કુમાર લગભગ અનિવાર્ય જેવા થઈ ગયા હતા. ‘આરાધના’, ‘સચ્ચા જુઠા’, ‘સફર’ અને ‘આન મિલો સજના’ જેવાં સુપરહીટ આલ્બમનો એ સમય હતો, જેમાં રફી સાહેબનાં પણ ગીતો હોવા છતાં એ સ્પષ્ટ હતું કે ‘કાકા’નો અવાજ (કિશોર) ‘દાદા’ થઈ ચૂક્યા હતા. પરંતુ, ‘આનંદ’માં રાજેશ ખન્નાનું કોઇ ગાયન કિશોરદાને ના મળ્યું હોય તો તેના કારણમાં એ જ પિક્ચર હતું! શરૂઆતમાં ‘આનંદ’ની ભૂમિકા માટે કિશોર કુમાર અને બાબુ મોશાય તરીકે મેહમૂદને લઈને કોમેડી ફિલ્મ બનાવવાનું આયોજન હતું. તેમાં કિશોર કુમારના બંગલે બીજા બંગાળી નિર્માતાના ભ્રમમાં ઋષિકેશ મુકરજીને એન્ટ્રી ના અપાઇ. તેનાથી નારાજ સર્જકે કિશોર કુમારને પ્લેબેક સિંગર તરીકે લેવાનો તો સવાલ જ નહોતો. હીરો તરીકે રાજેશ ખન્ના સિલેક્ટ થયા એ પણ શશિ કપૂરના ઇનકાર પછી જ. 

પણ દાદ દેવી પડે ખન્ના સાહેબની સ્ક્રિપ્ટની સેન્સની કે ‘આનંદ’ માટે સળંગ તારીખો તો આપી જ, પોતાની ફી પણ તદ્દન ઓછી કરી આપી! હોંશિયાર ખન્નાએ ઋષિકેશ મુકરજીની સંપૂર્ણ શરણાગતિ સ્વીકારી અને કોઇ ખચકાટ વિના  કિશોર કુમારને બદલે મન્નાડે (જિંદગી કૈસી હૈ પહેલી હાયે...) અને મુકેશના અવાજમાં સલિલ ચૌધરીની સિમ્ફની પર ગીત ગાયાં. (સલિલદાએ ‘આનંદ’ના બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિકમાં સેક્સોફોન પર વગાડાવેલી એક ધૂન ગુલઝારને એટલી પસંદ પડી ગઈ હતી કે તે પોતે બોટી લીધી અને તેના આધારે તેમણે પોતાના ડાયરેક્શનની પ્રથમ ફિલ્મ ‘મેરે અપને’ માટે  એક ઓર અમર ગીતની રચના કરી.... “કોઇ હોતા જિસ કો અપના હમ અપના કહ લેતે યારો...”)  
  
‘આનંદ’ના મુકેશજીએ ગાયેલા આ ગીત “મૈંને તેરે લિયે હી સાત રંગ કે સપને ચુને...”માં ગુલઝાર શબ્દોથી બહુ બારીક રીતે સ્થાપિત કરે છે કે નાયકનો ભગ્નપ્રેમનો પણ એક ભૂતકાળ છે. ગાવાનું શરૂ કરતાં પહેલાં એ હળવો મૂડ બનાવવા કહે છે, “ખાને ઔર ગાને મેં,  મૈં કોઇ નખરા નહીં કરતા!” તે ગાતી વખતે ‘આનંદ’, દેખીતી રીતે જ, પોતાની મસ્તીભરી શૈલી બરકરાર રાખે છે. પરંતુ, સાથે સાથે ગીતના પ્રારંભમાં જ કવિ અલંકારિક ભાષામાં એક ડિસ્ક્લેમર પણ મૂકી દે છે. તેમાં મેઘધનુષના સાત રંગ અને સંગીતના સાત સ્વરોનો સંદર્ભ આપીને કહી દે છે કે તેનાં ચૂંટેલાં સ્વપ્નાં એ વિવિધ લાગણીઓનું પેકેજ છે. તેમાં માત્ર ખુશાલી નહીં હોય, ઉદાસી પણ હશે. આમ, ‘આનંદ’ના મનના કોઇ ખૂણે પડેલી અંગત પીડાની કશીશ પણ શરૂઆતની પંક્તિઓમાં જ ગુલઝાર વ્યક્ત કરી દે છે, જ્યારે એ લખે છે, “કુછ હંસતે, કુછ ગમ કે, તેરી આંખોં કે સાયે ચુરાયે રસીલી યાદોં ને...” અહાહા! અમે તો આ ‘આંખો કે સાયે’ એ શબ્દ પર ઠેઠ ૧૯૭૧માં કોલેજના ત્રીજા વરસમાં પહેલીવાર ‘આનંદ’ જોયું ત્યારના વારી ગયા છીએ. એ પંક્તિનું લેખન ગુલઝાર સાહેબે કયા અર્થ માટે કર્યું હશે એ ખબર નથી. પરંતુ, આજકાલ કરતાં ૪૦થી વધુ વર્ષોથી, રસિક મિત્રોની અંગત બેઠકમાં, અમે એ અર્થઘટન કરતા આવ્યા છીએ કે સંવનન દરમિયાન પ્રેમિકાની આંખોએ અનેક સ્મૃતિઓના પડછાયા એકત્ર કર્યા હોય, તેમાંની ઇન્ટરેસ્ટિંગ યાદો ચોરી લીધી છે!

અંતરામાં ગુલઝાર પ્રણયની નાની નાની પળોનો મહિમા કરતાં લખે છે, “છોટી બાતેં, છોટી છોટી બાતોં કી હૈ યાદેં બડી, ભૂલે નહીં બીતી હુઇ ઇક છોટી ઘડી...”  પછી એ પોતાને ગમતા સજીવારોપણ અલંકાર (હિન્દીમાં જેને ‘માનવીકરણ અલંકાર’ કહે છે તે)ને ઉપયોગમાં લાવે છે અને મળે છે આ અદભૂત પંક્તિ, “જનમ જનમ સે આંખેં બિછાઈં તેરે લિયે ઇન રાહોં ને...”! જોવાની મઝા એ છે કે કોઇ પ્રિયતમા માટે પ્રેમી રાહમાં આંખો બિછાવીને ઇન્તજાર કરે એવી કવિતાઓ તો ઘણી આવી હતી. પરંતુ, પ્રેમના રસ્તાને જ જન્મોજનમ પ્રેમીજનોની સ્મૃતિઓની રાહ જોતો બતાવવાની કલ્પના તો ગુલઝાર સાહેબ જ કરી શકે. અહીં “જનમ જનમ સે આંખેં બિછાઈં તેરે લિયે ઇન રાહોં મેં...” એમ લખ્યું હોત તો પણ મીટરમાં કે માત્રામેળમાં ફરક નહોતો પડતો. છેલ્લા અંતરામાં એમ કર્યું પણ છે. પરંતુ, અહીં “આંખો કે સાયે’ના રેફરન્સને આગળ વધારવામાં ‘રાહોં ને’ બરાબર બંધ બેસે છે. બીજા અંતરામાં હ્રદયને પણ અલગ વ્યક્તિ, બલ્કે નાનું બાળક ગણીને કહે છે, “ભોલે ભાલે, ભોલે ભાલે દિલ કો બેહલાતે રહે...” (એ જ કલ્પનાને ગુલઝારે ‘ઇશ્કિયા’ ફિલ્મના આખા ગાયનમાં વિકસાવી જ છે ને?... “દિલ તો બચ્ચા હૈ જી, થોડા કચ્ચા હૈ જી...”!)         

નાના બાળક જેવા દિલને રાજી કરવા ગુલઝાર એકાંતમાં પ્રિયતમાના વિચારોની સજાવટ યાદ કરે છે, “તન્હાઇ મેં તેરે ખયાલોં કો સજાતે રહે...”. પછીની પંક્તિમાં એ વળી પાછા સજીવારોપણ અલંકારનો પ્રયોગ લાવે છે અને ભાવકોને મળે છે આ ખૂબસુરત શબ્દો, “કભી કભી તો આવાઝ દે કર, મુઝ કો જગાયા ખ્વાબોં ને...” સપનું ઊંઘમાં આવે અને એ જ તમને જગાડી દે? હા, ક્યારેક માનવામાં ના આવે એવું કોઇ સ્વપ્નું આી જાય તો ઝબકી જ જવાતું હોય છે ને? ફિલ્મમાં પછી એ રાઝ ખૂલે છે કે ‘આનંદ’ને પોતાની પ્રેમિકાનાં લગ્ન અન્યત્ર થવાથી અલગ થવું પડ્યું હોય છે. એટલે પરિણિતા સાથે તેના પુરાણા પ્રેમીના પુનર્મિલનનું ખ્વાબ એ પણ એવું જ ચોંકાવનારું હોય, જેની સમજ નિંદરમાં ચાલુ સપને પણ પડી જાય! આ પંક્તિઓ પડદા ઉપર આવે છે, ત્યારે રાજેશ ખન્ના થેલામાંથી પોતાની ગમતી એ કવિતા જોવા પુસ્તક કાઢે છે. અહીં ગુલઝારને ગીતકાર ઉપરાંત સ્ક્રિપ્ટ રાઇટર હોવાનો લાભ પણ મળે છે. ફિલ્મમાં તે પછી આવતા કવિ યોગેશજીના એક એવા જ બેમિસાલ ગીત “કહીં દૂર જબ દિન ઢલ જાયે...” વખતે એ જ ડાયરીના એક પાના ઉપર સુકાયેલું પુષ્પ દેખાડાયું છે. એ રીતે જુઓ તો એ સીન, શાયર એહમદ ફરાઝની ગઝલની પંક્તિ “અબ કે હમ બિછડે તો શાયદ કભી ખ્વાબોં મેં મિલે, જિસ તરહ સુખે હુએ ફુલ કિતાબોં સે મિલે...” નું ફિલ્માંકન લાગે! છેલ્લો અંતરો ફરી એકવાર સજીવારોપણ અલંકારથી ભરપુર છે.

અંતિમ અંતરામાં રાત્રી અને સવાર બન્ને કુદરતી પ્રક્રિયાઓને પણ તે જીવિત વ્યક્તિ હોય એમ કલ્પના કરતાં ગુલઝાર લખે છે, “રૂઠી રાતેં, રૂઠી હુઇ રાતોં કો મનાયા કભી, તેરે લિયે, બીતી સુબહ કો બુલાયા કભી...” પ્રેમીઓનાં રિસામણાં-મનામણાં ક્યારેક આખી રાત ચાલતાં હોય છે અને સવારે સુલેહ થાય એમ પણ બનતું હોય છે. તેનો બીજો અર્થ એ પણ થાય કે રાત્રીનું કામ છે ઊંઘ લાવવાનું. પણ ક્યારેક પ્રેમીજનની યાદમાં જાગરણ થઈ જાય, ત્યારે લાગે કે રાત રિસાઇ ગઈ છે કે શું? એટલે મતલબ દરેકે પોતાની રીતે કાઢવાનો રહે. છેલ્લી પંક્તિમાં પ્રિય પાત્રના ઇન્તજારની પરાકાષ્ટા આ શબ્દોમાં વ્યક્ત થાય છે, “તેરે બિના ભી, તેરે લિયે હી, દિયે જલાયે રાહોં મેં...” સામી વ્યક્તિ કદી મળવાની ન હોય છતાં તેની પ્રતિક્ષા સતત ઝળહળતી રહે, એ પણ સપ્તરંગી સપનાંનો એક આગવો રંગ છે. 

અમારી દ્દષ્ટિએ ગુલઝારે ફિલ્મના ક્લાઇમેક્સમાં ટેપરેકોર્ડરમાંથી અમિતાભના મુખે વંચાતી મૃત્યુ વિશેની કવિતા “મૌત તુ એક કવિતા હૈ...” અને પછી આવતો શેક્સપિયરની ફિલોસોફીના અર્ક જેવો સંવાદ “જિંદગી ઔર મૌત ઉપરવાલે કે હાથ મેં હૈ, જહાંપનાહ ઉસે ન આપ બદલ સકતે હૈં ન મૈં, હમ સબ તો રંગમંચ કી પુતલિયાં હૈં, જિન કી ડોર ઉપરવાલે કી ઉંગલિયોં મેં બંધી હૈ...”  એ બન્ને લખીને પડદા પાછળની પોતાની ક્રિએટિવિટીને ‘આનંદ’માં જેવી ખીલવી હતી, એવી કોઇ એક જ કૃતિમાં ખીલવવાની બાકી છે. બલ્કે મોતનું આ કાવ્ય લખીને તો તેમણે આખી ફિલ્મને ‘કચકડાની કવિતા’ની કક્ષાએ મૂકી આપી હતી અને તે પણ અમિતાભ બચ્ચનના નક્કર અવાજમાં, જે સાંભળવા ઘડીક તો ખુદ યમરાજ પણ અટકી જાય..
મૌત તુ એક કવિતા હૈ.
મુઝસે એક કવિતા કા વાદા હૈ,
મિલેગી મુઝકો
ડૂબતી નબ્જો મેં, જબ દર્દ કો નીંદ આને લગે
જર્દ સા ચેહરા લિયે, જબ ચાંદ ઉફક તક પહુંચે
દિન અભી પાની મેં હો, રાત કિનારે કે કરીબ
ના અંધેરા હો, ના ઉજાલા હો, ના અભી રાત ના દિન
જિસ્મ જબ ખત્મ હો ઔર રૂહ કો જબ સાંસ આયે
મુઝ સે એક કવિતા કા વાદા હૈ, મિલેગી મુઝકો!

ખાંખાખોળા!

યુવાનના દેવ આનંદને વર્ણવવા ગુજરાતીમાં ખાતું : સોહામણો હીરો

તે દેવસા’બ માટે એન્ડોર્સ કરવા બ્લેડી વધુ યોગ્ય કઈ પ્રોડક્ટ હોઇ કે?




Saturday, September 2, 2017

ગુલે ગુલઝાર 3 ‘બંદિની’




મોરા ગોરા અંગ લઇ લે , મોહે શામ રંગ દઇ દે.... 

ગુલઝારનું
પ્રથમ ફિલ્મી ગીત, ખરેખર?

બંદિનીનું ગીત ગુલઝારના પ્રથમ ફિલ્મી ગાયન તરીકે જાણીતું હોવા છતાં શું ખરેખર હકીકત છે, ખરી? કેમ કે રિલીઝના વરસની રીતે જોઇએ તો બંદિની તો ઠેઠ ૧૯૬૩માં આવી હતી. જ્યારે તે અગાઉ૬૨ના પ્રેમપત્રમાં  તથા૬૧ના કાબુલીવાલામાં  એમ બન્ને ફિલ્મોમાં ગુલઝારનું એક એક ગીત તો હતું . તેથી રજુઆતની સાલવારી મુજબ તો ગીત તેમની કારકિર્દીનું ત્રીજું હતું. જો કે ગુલઝાર પોતે કહે છે કે  બંદિની ભલે૬૩માં રજુ થઇ; પણ તેમણે ગીત મોરા ગોરા રંગ લઈ લે...” સૌ પ્રથમ લખ્યું હતું. વાત માનીએ તો પણ શ્રીમાન સત્યવાદીની સચ્ચાઇ ચકાસવા જેવી જરૂર છે.



શ્રીમાન સત્યવાદી રાજકપૂર અને શકીલાની ૧૯૬૦માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ. એટલે કે તે બિમલરૉયની કાબુલીવાલાઅને પ્રેમપત્ર બેઉ કરતાં પણ અગાઉ આવી ચૂકી હતી.  કાબુલીવાલામાં ગુલઝારના ગીત ગંગા આયે કહાં સે, ગંગા જાયે કહાં રે...” સિવાયનાં તમામ ગીત પ્રેમધવને અને પ્રેમપત્રમાં તેમના સાવનકી રાતોં મેં ઐસા ભી હોતા હૈ...” એકમાત્ર ગીતને બાદ કરતાં અન્ય ગાયનો રાજેન્દ્ર કૃષ્ણએ લખ્યાં હતાં. એવું  શ્રીમાન સત્યવાદીમાં દેખાય છે. તેમાં ગુલશન બાવરા અને હસરત જયપુરી ઉપરાંત એક ગીતકારગુલઝાર દીનાવીપણ છે, જેમના નામે પૈકીનાં ગાયન છે. ગુલઝારનું મૂળ વતન પાકિસ્તાનમાં આવેલું દીના છે. તેથીગુલઝાર દીનાવી ટંકારા ગામના આપણા કવિ અદમ ટંકારવીની માફક અથવા તો લખનૌના કોઇ શાયર પોતાના તખલ્લુસમાંલખનવીલખાવે એમદીનાનગરનાગુલઝાર દીનાવીહોય શક્યતા નકારી કેવી રીતે શકાય?  છતાં આજે ગુલઝારવો મૈં નહીંકહે છે અને પોતાનું નામ નથી વાતને વળગી રહે છે. પરંતુ, કવિતાના શબ્દોમાં તો તેમની તાકાત દેખાય છે.
 


દાખલા તરીકે ગુલઝાર દીનાવી લખેલા શ્રીમાન સત્યવાદીના દત્તારામના સંગીતમાં મુકેશે ગાયેલા ગીત ઋત અલબેલી મસ્ત હવા, સાથ હસીં હર બાત જવાં....” ના એક અંતરામાં આવતા શબ્દો આવા છે, ઇન મચલતે પાનીયોં મેં સુન, ગુનગુનાતે સાહિલોં કી ધૂન....” તમને આમાં ગુલઝારની કવિતાની છોળ ઉડતી સંભળાઇ? યાદ કરો ખુશ્બુ (૧૯૭૫)માં આર.ડી.બર્મને કિશોર કુમાર પાસે ગવડાવેલા ગીત માઝી રે, અપના કિનારા, નદિયા કી ધારા...” માં આવતા શબ્દો, પાનીયોં મેં બહ રહે હૈં, કઈ કિનારે ટૂટે હુએ...”!પાનીનું બહુવચન પણ, સૌ ભાષાપ્રેમીઓ જાણે છે એમ, ‘પાની થાય. ફિલ્મી ગીતોના ઇતિહાસમાં ૧૯૭૫ સુધીમાં પાનીનું બહુવચનપાનીયોંકદાચ બે ગીતોમાં થયેલું છે. ગુલઝારનો ઑફબીટ પ્રયોગ ફરીથી પાછો અમને તો ૨૦૦૫ના બંટી ઔર બબલીમાં પણ દેખાય છે, જ્યારે દેખના મેરે સરસે આસમાં ઉડ ગયા હૈ...” માં એક તબક્કે લખે છે, દેખના પાનીયોં મેં જમીં ધુલ રહી હૈ કહીંસે...”!

ઓછું લાગતું હોય તો ‘શ્રીમાન સત્યવાદી’ ફિલ્મના ટાઇટલમાં એક આસિસ્ટન્ટ ડાયરેક્ટર તરીકે પણ  ગુલઝાર દીનાવીનું નામ જોઇ શકાય છે! ફિલ્મમાં શશિકપૂર પણ હીરો- મોટાભાઇ - રાજકપૂરના સ્ટાર સ્ટેટસને પગલે આસિસ્ટન્ટ ડાયરેક્ટર હતા. તેમનું નામ પણ નંબરીયા પડે ત્યારે શશિ રાજતરીકેગુલઝાર દીનાવીની સાથે દેખાય છે . પણ શશિબાબાએ ક્યારેય શ્રીમાન સત્યવાદીથી ઇનકાર કર્યો નથી. ત્યારે ગુલઝાર શા માટે ગીતોને પોતાનાં નહીં ગણાવતા હોય? શું શ્રીમાન સત્યવાદીના એસ. એમ. અબ્બાસ જેવા દિગ્દર્શક અને શંકર-જયકિશનના આસિસ્ટન્ટ રહેલા દત્તારામજી સરખા સંગીતકાર સાથે કરિયરની શરૂઆત કરી એમ કહેવડાવવા કરતાં બિમલ રૉય અને એસ.ડી. બર્મન જેવા દિગ્ગજો જોડે પ્રારંભ કર્યો એમ કહેવું વધુ સન્માનજનક લાગતું હશે તેથી?

કારણ ગમે તે હોય, પણ ગુલઝાર શ્રીમાન સત્યવાદીનાં ગીતોને પોતાનાં માનતા નથી અને તેથી આપણે પણ ગીત મોરા ગોરા રંગ લઈ લે...”ને તેમના પ્રથમ ગીત તરીકેની અપાયેલી ક્રેડિટ માન્ય રાખીએ. ત્યારે ગાયન પણ તેમને ગીતકાર શૈલેન્દ્ર અને સંગીતકાર સચિનદેવ બર્મન વચ્ચે થયેલા મતભેદોને કારણે મળ્યું હતુ; કોણ નથી જાણતું? બિમલદાને એકવૈષ્ણવ ભજનની જરૂર હતી. ગુલઝાર તે દિવસોમાં હજી એક્સિડન્ટ થયેલી ગાડીઓને તેમના મૂળ રંગમાં લાવવા કલર મિક્સ કરવાનું કામ એક ઓટો ગેરેજમાં કરતા હતા. મોટર ગેરેજમાં નોકરી કરતે કરતે પ્રગતિશીલ કવિઓની બેઠકોમાં જતા. એટલે શૈલેન્દ્રએ જ તેમને કહ્યું કે બિમલદા પાસે પહોંચી જાવ, કામ મળી જશે. એટલે બિમલરોયના એક આસિસ્ટન્ટ દેબુ (દેબબ્રત સેનગુપ્તા) સાથે સ્ટુડિયો પહોંચી ગયા. સિચ્યુએશન સમજાવાઇ અને એસ.ડી. બર્મન સાથે કામ કરવાનું થયું. બર્મનદાદાની ટ્યુન પર એક અઠવાડિયાની મહેનત પછી ગુલઝાર કાવ્ય લખી લાવ્યા હતા. આ ગીત પછી બિમલરોયે ગુલઝારને કહ્યું કે તેમણે મોટર ગેરેજમાં કામ નોકરી કરવાની જરૂર નથી. 

એટલું જ નહીં, પોતાના બાકાયદા આસિસ્ટન્ટ તરીકે જોડી દીધા. તે દિવસોમાં એ કેટલી મોટી વાત હતી એ સમજવા બિમલદાની પ્રતિષ્ઠા યાદ કરવા જેવી છે. ત્યાં સુધીમાં તેમણે ‘બેસ્ટ ડાયરેક્ટર’ નો ફિલ્મફેર એવોર્ડ ૬ વખત જીતી લીધો હતો. તેમના એક સહાયક થવું એ યથાર્થવાદ (રિયલિઝમ)ના તે સમયના અલગ પ્રવાહના ચાહક કોઇપણ સંવેદનશીલ વ્યક્તિ માટે લોટરી લાગવાથી કમ નહોતું. 


પરિણામ એ આવ્યું કે ‘બંદિની’ના ટાઇટલ્સમાં સહાયકોનાં નામ આવે છે, તે ૧૦ જણની યાદીમાં મ્યુઝિકમાં પંચમદા અને ડાયરેશનમાં ગુલઝાર એમ બન્ને મિત્રોનાં નામ નીચે ઉપર એક સ્ક્રિનપેજ પર દેખાયાં... પહેલી અને છેલ્લી વાર! કેમ કે પછી તો બેઉ સ્વતંત્ર કલાકાર હતા અને તેથી ‘ઢેન્ટણે..’ જેવા મ્યુઝિક સાથે ‘સંગીતકાર આર. ડી. બર્મન’ અને ગીતકાર કે નિર્માતા/નિર્દેશક ‘ગુલઝાર’ એમ તેમનાં નામો મોટ્ટા અક્ષરે અલગ અલગ સ્ક્રિનપેજ પર આવતાં થયાં. ગુલઝારે પોતે ‘ફિલ્મફેર’નાં અનુરાધા ચૌધરીને ૨૦૦૪માં કહ્યું હતું તેમ, જો બિમલદાએ તેમનામાં એવો સ્પાર્ક ન જોયો હોત તો? પોતે ક્યાં હોત?

આ ગીતમાંની,
કુછ ખો દિયા હૈ પાઇ કે, કુછ પા લિયા ગંવાઇ કે, કહાં લે ચલા હૈ મનવા, મોહે બાંવરી બનાઇ કે...” જેવી, અમુક પંક્તિઓ આમ જુઓ તો ગુલઝારની અત્યારની કક્ષાને જોતાં, કવિતાની રીતે, સામાન્ય કહી શકાય. આખું કાવ્ય વૈષ્ણવ ભજનોની પરંપરામાં ઉત્તર ભારતની તળપદી હિન્દીમાં છે. તેના અન્ય એક અંતરા  ઇક લાજ રોકે પૈયાં, ઇક મોહ ખીંચે બૈયાં, જાઊં કિધર જાનું, હમ કા કોઈ બતાઈ દે...”માં પણ એક જાણીતી દુવિધાની કશ્મકશ છે. એક બાજુ શરમથી પગ ખચકાય છે અને બીજી તરફ મોહવશ ખેંચાણ છે. એમાં કોઇ વિશેષ ચમત્કૃતિ નથી.

પરંતુ
, વચલા અંતરામાં ગુલઝાર તેમનો ઑફબીટ ઇમેજરીનો અસલી રંગ દેખાડે છે. તેમણે બદરી હટા કે ચંદા, ચુપ કે સે ઝાંકે ચંદા, તોહે રાહૂ લાગે બૅરી,  મુસ્કાયે જી જલાઇ કે...” લખીને તો કમાલ કરી દીધી હતી. કલ્પના કેવી હટકે છે! ચંદ્ર વાદળ હટાવીને ચોરી છુપીથી જોઈ જાય અને જીવ બળાવીને ઉપરથી પાછો હસે છે. તો તેને ભાંડે છે પણ કેવો? તોહે રાહૂ લાગે બૅરી”! આપણે ત્યાં કોઇ જમાનામાં તારું નખ્ખોદ જાય મૂવાએમ કહેવાતું એવો શ્રાપ અને તે પણ એક કવિ પોતાની પ્રથમ રચનામાં લઇ આવ્યા હતા. તેમાંય એ પંક્તિઓમાંનો નૂતનજીનો અભિનય! એ શબ્દોનું અર્થઘટન એક્ટિંગથી એ સાદગીની મૂર્તિ સમાં મહાઅભિનેત્રીએ જે રીતે પોતાના ચહેરાની સુક્ષ્મ અભિવ્યક્તિ દ્વારા કરી બતાવ્યું હતું. એવા અભિનય માટે જ તેમને તે ફિલ્મ માટે ‘શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી’નો ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યો હતો. ગુલઝાર માટે તો પહેલી મેચમાં એક ઓવર મળી હોય અને તેમાં એક વિકેટ લઈ જતા બોલર જેવો એ ખેલ થયો હતો. તેને લીધે પોતે શૈલેન્દ્ર સરખા દિગ્ગજના પેંગડામાં પગ ઘાલવાને લાયક રિપ્લેસમેન્ટ હતા, પોતાની પ્રથમરચનામાં ગુલઝારે, અન્ય સૌ કરતાં વધારે તો શૈલેન્દ્રને, સાબિત કરી આપ્યું.

હકીકતમાં તો શૈલેન્દ્રએ મૂકેલો વિશ્વાસ ગુલઝારે યથાર્થ કરવાનો હતો.  તેમને જ્યારે ભજન લખવાનું કહેવામાં આવ્યું ત્યારે પોતાના સિનીયરની જગ્યા લેતાં ગુલઝાર ખચકાતા હતા. તે વખતે ખુદ શૈલેન્દ્રએ આગ્રહ કર્યો હતો કે તેમની જગ્યાએ ગુલઝાર યોગ્ય રહેશે. ગીતનું હિન્દી ફિલ્મસંગીતના ઇતિહાસમાં એક મહત્વ એ પણ છે કે વર્ષો સુધી ગુલઝારના
અંગત મિત્ર રહેલા આર.ડી. બર્મન સાથે પ્રથમ મુલાકાત આ ગાયનના રેકોર્ડિંગ વખતે જ થઈ હતી.  બીજું મહત્વ પણ છે કે સચિનદેવ બર્મન અને લતા મંગેશકર વચ્ચે થયેલા અબોલા પણ બિમલ રોયની મધ્યસ્થીને કારણે ગાયનના રેકોર્ડિંગથી તૂટ્યા હતા.   પછી થોડાક વખતમાં શૈલેન્દ્ર સાથે પણ સચિનદાનું સમાધાન થઇ જતાં ધર્મસંકટ આવ્યું. હવે શૈલેન્દ્ર
ગુંચવાયા કે એક નવા-સવા કવિને મળેલું કામ પોતે કેવી રીતે છીનવી શકે? પણ ગુલઝારે  નો ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટઆપ્યું, તદ્દન પોતાની રીતે. તેમણે શૈલેન્દ્રને  કહ્યું કે તમે જબરજસ્તી મને બેસાડ્યો હતો. જગ્યા તમારી છે. ખુરશી પર તમારો રૂમાલ હજી છે !” 

ખાંખાખોળા!
 
આવી સુરીલી અગરબત્તી પણ એક જમાનામાં આવી હતી.
લતાજી બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર નહીં, ખુદ એક બ્રાન્ડ તરીકે!!!